🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:38:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुमति
sumati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुमति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक दैत्य का नाम ।
२. सावर्ण मन्वंतर के एक ऋषि का नाम ।
३. सूत के एक पुत्र या शिष्य का नाम ।
४. भरत के एक पुत्र का नाम ।
५. सोमदत्त के एक पुत्र का नाम ।
६. सुपार्श्व के एक पुत्र का नाम ।
७. जनमेजय के एक पुत्र का नाम ।
८. दृढ़सेन के एक पुत्र का नाम ।
९. विदूरथ का एक पुत्र ।
१०. वर्तमान अवसर्पिणी के पाँचवें अर्हत् या गत उत्सर्पिणी के तेरहवें अर्हत् का नाम ।
११. इक्ष्वाकु- वंशी राजा कुकुत्थ के पुत्र का नाम ।
१२. नृग के एक पुत्र का नाम (को॰) ।
सुमति २ संज्ञा स्त्री॰
१. सगर की पत्नी का नाम । (पुराणों के अनुसार यह ६०,॰॰० पुत्रों की माता थी ।)
२. क्रतु की पुत्री का नाम ।
३. विष्णुयश की पत्नी और कल्कि की माता ।
४. सुंदर मति । सुबुद्धि । अच्छी बुद्धि ।
५. मेल ।
६. भक्ति । प्रार्थना ।
७. सारिका पक्षी । मैना ।
८. भाग्य की अनुकूलता । देव की कृपा (को॰) ।
९. शुभकामना । मंगलकामना । दुआ (को॰) ।
१०. आकांक्षा । कामना । इच्छा (र्को॰) ।
सुमति ३ वि॰ अच्छी बुद्धिवाला । अत्यंत बुद्धिमान् ।
सुमति बाई संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सुमति+हिं॰ बाई] एक भक्तिन का नाम जो ओड़छा के राजा मधुकर शाह की रानी गणोशबाई की सहचरी थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—मति f. good mind or disposition, benevolence, kindness, favour (acc. with √ कृ, ‘to make any one the object of one's favour’), RV.; AV.
devotion, prayer, ib.
the right taste for, pleasure or delight in (loc.), R.
सु—मति mfn. very wise or intelligent, Kāv.; Pañcat.
well versed in (gen.), Kathās.
सु—मति m. N. of a Daitya, MBh.; Hariv.
of a Ṛṣi under Manu Sāvarṇa, ib.
of a Bhārgava, MārkP.
of an Ātreya, Cat.
of a son or disciple of Sūta and teacher of the Purāṇas, VP.
of a son of Bharata, BhP.
of a son of Soma-datta, ib.
of son of Su-pārśva, Hariv.
of a son of Janamejaya, VP.
of a son of Dṛḍha-sena, BhP.
of a son of Nṛga, ib.
of a son of Ṛteyu, ib.
of a son of Vidūratha, MārkP.
of the 5th Arhat of the present Avasarpiṇī or the 13th Arhat of the past Utsarpiṇī, L.
of various other men, Kāv.; Kathās.
(also f(ई) ) N. of the wife of Sagara (mother of 60,000 sons), R.; Pur.
(also f(ई) ) of a daughter of Kratu, VP.
(also f(ई) ) of the wife of Viṣṇu-yaśas and mother of Kalkin, KalkiP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1230,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमति त्रि० सुष्ठु मतिर्यस्य । १ शोभनवुद्धियुते २ कलकिमातरि विष्णुयशमः पत्न्यां स्त्री । ३ सर्हत्मातरि च स्त्री हेमच० । प्रा० स० । ३ सुन्दरायां बुद्धौ स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5315,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुमतिः, पुं, (शोभना मतिर्यस्य ।) वर्त्तमानकल्पी- यार्हद्भेदः । भूतकल्पीयार्हद्भेदः । इति हेम- चन्द्रः ॥ सुन्दरमतियुक्ते, त्रि । (यथा, भाग- वते । १० । ६० । ३८ । [] “त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न ॥” * ॥ शोभना मतिः ।) शोभगमतौ, स्त्री ॥
सुमतिः, स्त्री, (शोभना मतिर्यस्याः ।) विष्णु- यशसः पत्नी । सा कल्किमाता । यथा, -- “सम्भले विष्णुयशसो गृहे प्रादुर्भवाम्यहम् । सुमत्यां मातरि विभोः कन्यायां तन्निदेशतः । चतुर्भिर्भ्रातृभिर्देव करिष्यामि कलिक्षयम् ॥” इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥ अपि च । तत्रैव । “सुमत्यां विष्णुयशसा गर्भमाधत्त वैष्णवम् ॥” “सुमतिस्तं सुतं लब्ध्ना विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् पूर्णकामा विप्रमुख्यानाहूयादाद्गवां शतम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें