🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:47:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुलोचना
sulocanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुलोचना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक अप्सरा का नाम ।
२. राजा माधव की पत्नी का नाम जो आदर्श पत्नी मानी जाती है ।
३. वासुकी की पुत्री और मेघनाद की पत्नी का नाम ।
४. सुंदर महिला । मोहक नेत्रोंवाली औरत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—लोचना (आ), f. N. of an Apsaras, Hariv.
of a Yakṣiṇī, Kathās.
of the wife of king Mādhava, PadmaP.
of various other women, Daś.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुलोचना, स्त्री, (शोभने लोचने यस्याः ।) माधव- राजपत्नी । यथा, -- माधव उवाच । “श्रीमद्विक्रमभूभर्त्तुः पुत्त्रोऽहं माधवाह्नयः । सर्व्वभावैर्भविष्यामि वशगस्तव सुन्दरि ! ॥ चन्द्रकलोवाच समुद्रपारे तरुणपुरन्दरपुरोपमा । प्लक्षद्वीपेऽस्ति विख्याता दीव्यन्ती सज्ञया पुरी ॥ गुणाकराह्वयस्तत्र राजा श्रेष्ठो महायशाः । सुशीला नाम तद्भार्य्या सर्व्वलक्षणसंयुता ॥ सुलोचनाह्वया कन्या वीर तत्कुक्षिसम्भवा । गृहाण तां विवाहेन स्वर्गभोगं यदीच्छसि ॥” इत्युपक्रम्य । “ततः शुभे क्षणे तस्मिन् पृष्ठमारुह्य वाजिनः । प्रचेष्टाख्येन भृत्येन विलङ्घ्य जलधिं ययौ ॥ ततो गन्धर्व्वविधिना स राजतनयः सुधीः । चक्रे विवाहं तां कन्यां तत्रैव प्राप्तकौतुकः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे ५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-384-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "सुलोचना" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬