🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:45:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूचीमुख
sūcīmukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूचीमुख संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूई का नोक या छेद जिसमें धागा पिरोया जाता है ।
२. एक नरक का नाम । उ॰—सूचीमुख नरकहि कर नाऊँ । ते तहँ जाइ बसावैं गाँऊ ।—कबीर सा॰, भा॰ ४, पृ॰ १६५ ।
३. हीरक । हीरा ।
४. श्वेत कुश ।
५. हाथ की एक मुद्रा (को॰) ।
६. मशक । मच्छर (को॰) ।
७. पक्षी । चिड़िया । (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूची—मुख n. the point of a needle (also ˚खाग्र), Kāv.; Suśr.
a partic. hell, BhP.
सूची—मुख (˚ची-म्˚), mf(ई)n. having a beak &c. as sharp as a n˚, AV.; Pañcat.
pointed or sharp as a needle, MBh.
narrow (cf. -वक्त्र), Car.; ŚārṅgS.
(only L.) a bird (or a partic. bird or N. of a bird), Kathās.; Pañcat.
a kind of Kuśa grass
a gnat or some other stinging insect
a partic. position of the hands
सूची—मुख (अम्), n. a diamond, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1241,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूचीमुख सूचीव मुखमस्य । १ सितकुशे राजनि० । २ ही- रके न० हेमच० । ६ त० । ३ सूच्यामुखे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5325,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूचीमुखं, क्ली, (सूचीवत् सूक्ष्मं मुखं यस्य ।) होरकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, साहित्य- दर्तणे । ८ । ६१२ । “सूचीमुखेन सकृदेव कृतव्रणस्त्वं मुक्ताकलाप लुठसि स्तनयोः प्रियायाः । बाणैः स्मरस्य शतशो विनिकृत्तमर्म्मा स्वप्नेऽपि तां कथमहो न विलोकयामि ॥” * ॥ नरकविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २६ । ७ । “पर्य्यावर्त्तनः सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिर्नरका विविधयातनाभूमयः ॥” * ॥ सूच्या मुखम् । यथा, कादम्बरी । “तमसि सूचीमुखाग्रसंभेद्ये इति ॥” सूचास्ये, त्रि । (यथा, महाभारते । ६ । १८ । ५ । “सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥” तथा, मार्कण्डेये । १४ । ५५ । “दुष्टास्ते पूयनिर्य्यासभुजः सूचौमुखास्तु ते ॥”)
सूचीमुखः, पुं, (सूचीवत् सूक्ष्मं मुखं यस्य ।) सितकुशः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-391-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूचीमुख" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬