🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:35:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सैंधव
saiṃdhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैंधव १ वि॰
१. सिंध देश में उत्पन्न ।
२. सिंध देश का । सिंधुदेशीय ।
३. समुद्र संबंधी । समुद्रीय ।
४. समुद्र में उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैन्धव mf(ई)n. (fr. सिन्धु) relating to the sea, oceanic, marine, aquatic, Buddh.
belonging to or produced in or coming from the Indus or Sindh, TS. &c. &c.
सैन्धव m. a king of Sindh, MBh.; Mudr.; BhP.
a horse (partic. one bred in S˚), L.
N. of a teacher, Cat.
(pl.) the inhabitants of S˚, AV.Pariś.; MBh. &c.
N. of a partic. school founded by Saindhavāyana, VP.
सैन्धव m. n. a kind of rock-salt (found in Sindh), any salt, ŚBr.; VarBṛS.; Suśr.
सैन्धव (अम्), n. (in dram.) a song in Prākṛt (accompanied with music expressive of a lover's disgust on being deserted by a loved woman), Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैंधव a. (वी f.) [सिंधुनदसिमीपे देशे भवः अण्] 1 Produced or born in the Sindhu-territory. --2 Belonging to the Indus. --3 River-born. --4 Belonging to the sea, oceanic, marine. --वः 1 A horse, especially one bred in Sindhu; N. 1. 71. --2 N. of a sage. --3 N. of a country. --वः, --वं A kind of rock-salt. --वाः m. pl. The people inhabiting the Sindhu territory. --Comp. --घनः a lump of salt. --शिला a kind of rock or fossil salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्धव न० सिन्धनदीसमीपे देशे भवम् अण् । १ सवणमदे अमरः “सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं लघ स्निग्धं रुच्यं हिमं वृव्यं सूक्ष्मं नेत्र्यं त्रिदोषहृत्" भावप्र० । सिन्धोरदूरभवः अण् । २ घोटकभेदे पुं स्त्री० अमरः तस्य समुद्रसमीपस्थसिन्धुदेशस्यारव्यदेशाद्भात्वास् तथात्वम् । स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5332,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्धवं, क्ली, पुं, (सिन्दौ समुद्रतीरे सिन्धुदेशे वा भवम् । सिन्धु + “अणञौ च ।” ४ । ३ । ३३ । इति अण् ।) लवणविशेषः । स तु सिन्धुनद्युपलक्षित- देशोद्भवः । तत्पर्य्यायः । शीतशिवम् २ माणि- मन्थम् ३ सिन्धुजम् ४ । इत्यमरः । २ । ९ । ४२ ॥ वशिरम् ५ सिन्धुदेशजम् ६ माणिबन्धम् ७ । इति जटाधरः ॥ शितशिवम् ८ । इति शब्द- रत्रावली ॥ नादेयम् ९ शिवम् १० सिद्धम् ११ शिवात्मजम् १२ पथ्यम् १३ । अस्य गुणाः । “सैन्धवं लवणं वृष्यं चक्षुष्यं दीपनं रुचि । [] पूतं स्वादु त्रिदोषघ्नं व्रणदोषविबन्धजित् ॥ सैन्धवं द्विविधं ज्ञेयं सितं रक्तमिति क्रमात् ॥ रसवीर्य्यविपाकेषु गुणाढ्यं कथितं सितम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं तघु । स्निग्धं रुच्यं हिमं वृष्यं सूक्ष्मनेत्रं त्रिदोषहृत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ किञ्च । “सैन्धवं दोषजिद्वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च । अग्निसन्दीपनं स्निग्धं रोचनं मधुरं लघु ॥” इति राजवल्लभः ॥ तत्तु हविष्यान्नम् । यथा, स्मृतिः । “लवणे सेन्धवसामुद्रे गव्ये च दधिसर्पिषी ।” इति हविष्यान्नगणने तिथ्यादितत्त्वम् ॥
सैन्धवः, पुं, (सिन्धुरभिजनोऽस्येति । सिन्धु + “सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ ।” ४ । ३ । ९३ । इति अण् ।) घोटकः । स तु सिन्धोरदूरभवः । विकारसंघेति अदूरभवार्थे ष्णः । इत्यमर- भरतौ । २ । ८ । ४४ । (यथा, भागवते । ९ । १ । २३ । “स एकदा महाराज ! विचरन् मृगयां वने । वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥” सिन्धुदेशाधिपतिः । जयद्रथः । यथा, महा- भारते । १ । १ । १९६ । “यदा द्रोणः कृतवर्म्मा कृपश्च कर्णो द्रौणिर्भद्रराजश्च शूरः । अमर्षयन् सैन्धवं वध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय सञ्जय ॥” सिन्धुदेशोत्पन्नमात्रे । यथा, तत्रैव । ३ । ५१ । २४ “हारहूनांश्च चीनांश्च तुखारान् सैन्धवांस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सैंधव" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें