🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:26:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौप्तिक
sauptika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौप्तिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रात को सोते हुए मनुष्यों पर आक्र- मण । रात्रियुद्ध । निशारण । रात्रिमारण ।
२. महाभारत के दसवें पर्व का नाम । सौप्तिक पर्व । विशेष—इस पर्व में पांडवों की अनुपस्थिति में उनके सोते हुए विजयी दल पर अश्वत्थामा की प्रधानता में कृतवर्मा, कृपाचार्य आदि द्वारा आक्रमण करने का वर्णन है । द्रौपदी के गर्भ से उत्पन्न पांडवों के पाँचों पुत्र, धृष्टद्युम्न आदि और महाभारत से बचे अनेक वीर इसी युद्ध में मार डाले गए थे ।
सौप्तिक २ वि॰ सुप्त संबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौप्तिक mfn. (fr. सुप्त) connected with or relating to sleep, nocturnal, Mṛcch.
सौप्तिक n. an attack on sleeping men, nocturnal combat, MBh.; R.; Kām.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1253,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौप्तिक a. (की f.) 1 Connected with or relating to sleep. --2 Somniferous. --कं A night-attack, an attack on sleeping men. --Comp. --पर्वन् n. N. of the tenth parvan or book of the Mahābhārata which relates how Aśvatthāman, Kṛtavarman and Kṛpa-the only surviving Kuru warriors-attacked by night the Pāṇḍava camp and slaughtered thousands of warriors while asleep. --वधः the great nocturnal slaughter of Pāṇḍava camp (above referred to); मार्गो ह्येष नरेंद्रसौप्तिकवधे पूर्वं कृतो द्रौणिना Mk. 3. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौप्तिक त्रि० सुप्तिकाले रात्रौ भवम् ठञ् । १ रात्रियुद्धे जटा० । सुप्तानधिकृत्य कृतो ग्रन्थः ठञ् । २ महाभार- तान्तर्गते पर्वभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5338,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौप्तिकं, क्ली, (सुप्तौ सुप्तिकाले भवम् । सुप्ति + ठञ् ।) रात्रियुद्धम् । तत्पर्य्यायः । निशा- रणम् २ । इति जटाधरः ॥ रात्रिमारणम् ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महाभारते । १० । ४ । ३३ । “अहन्तु कदनं कृत्वा शत्रूणामद्य सौप्तिके । ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः ॥”) महाभारतीयपर्व्वविशेषः । यथा, -- “आदिः सभावनविराटमथोद्यमश्च भीष्मो गुरू रविजमद्रवसौप्तिकञ्च । स्त्रीपर्व्व शान्तिरनुशासनमश्वमेध- व्यासाश्रमो मुषलयानदिवावरोहः ॥” इति महाभारतटीका ॥ सुप्तसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-424-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सौप्तिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬