🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:08:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौर
saura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौर १ वि॰ [सं॰]
१. सूर्य संबंधी । सूर्य का ।
२. सूर्य से उत्पन्न ।
३. सूर्य के निमित्त अर्पित (को॰) ।
४. सूर्य की भक्ति या उपा- सना करनेवाला । सूर्योपासक (को॰) ।
५. मदिरा या सुरा संबंधी (को॰) ।
६. सूर्य का अनुसारी । जैसे,—सौर मास ।
७. दिव्य सुर या देवता संबंधी ।
सौर २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्य के पुत्र, शनि ।
२. वह जो सूर्य का पूजक या उपासक हो । सूर्य का भक्त
३. बीसवें कल्प का नाम ।
४. तुंबुरु नामक पौधा ।
५. धनिया ।
६. एक साम का नाम ।
७. सौर दिवस (को॰) ।
८. सौर मास (को॰) ।
९. सूर्य के पुत्र, यम (को॰) ।
१०. सूर्य संबंधी ऋग्वेद के मंत्रों का संग्रह । सूर्य संबंधी सूक्त (को॰) ।
११. दाहिनी आँख ।
सौर पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शाट, हिं॰ सौंड़] चादर । ओढ़ना । उ॰— अपनी पहुँच विचारि कै करतब करिए दौर । तेतो पाँव पसा- रिए जेती लाँबी सौर ।—रहीम (शब्द॰) ।
सौर ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शफरी] सौरी मछली । विशेष—यह मझोले आकार की होती है और इसके शरीर में एक ही काँटा होता है । दे॰ 'सौरी ३' का विशेष ।
सौर ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ सौरी] सूतिकागृह । सौरी । उ॰—सौर से एक तीखी चीख सुनकर एक चेतना लौट आई ।—वो दुनियाँ, पृ॰ २१ ।
सौर दिन, सौर दिवस संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक सूर्योदय से दूसरे सूर्योदय तक का समय । ६० दंड का समय ।
सौर द्रोणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] छोटी तलैया ।
सौर संहिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] ज्योतिष विद्या का सिद्धांतग्रंथ [को॰] ।
सौर सिद्धांत संज्ञा पुं॰ [सं॰ सौर सिद्धान्त] ज्योतिष विद्या का एक सिद्धांतग्रंथ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सौर mfn. (fr. सुरा) consisting of spirituous liquor, ŚrS.
2. सौर mf(ई)n. (fr. 1. सूर and सूर्य; in some meanings perhaps fr. सुर) relating or belonging or sacred to or coming from &c. the sun or the god Sūrya, solar, MaitrUp.; MBh. &c.
celestial, divine, W.
सौर m. a worshipper of the sun, MBh.; Prab. (RTL. 342)
‘son of the Sun’, N. of the planet Saturn, VarBṛS.
N. of the 20th Kalpa (q.v.)
a solar day (while the sun is in one degree of the ecliptic), W. a solar month (consisting of 30 risings and setting of the sun or the period during which the sun is in one sign of the zodiac), W.
a representation of a solar zodiacal sign used at marriage ceremonies, MW.
coriander, L.
Zanthoxylon Alatum, L.
N. of a Guru, MW.
सौर (अम्), n. a collection of hymns addressed to Sūrya (extracted from the Ṛg-veda), Cat.
the right eye, Gal.
N. of a Sāman (= बृहत्-सौर), ĀrṣBr.
N. of wk. (prob. = सौर-पुराण), Kap., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1254,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौर a. (री f.) [सूरस्य इदं मूरो देवतास्य वा अण्] 1 Relating to the sun, solar. --2 Sacred or dedicated to the sun. --3 Worshipping the sun. --4 Celestial, divine. --5 Relating to spirituous liquor. --रः 1 A worshipper of the sun. --2 The planet Saturn. --3 A solar month. --4 A solar day. --5 The plant called Tumburu. --6 N. of Yama, the god of death. --रं N. of a collection of hymns (extracted from the Ṛgveda) addressed to Sūrya. --Comp. --नक्तं a particular religious observance. --मासः a solar month (comprising thirty risings and settings of the sun). --लोकः the sun's sphere.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1141-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौर पु० सूरस्य इदम् सूरो देवताऽस्य वा अण् । १ सूर्य्य- पुत्रे शनैश्वरे २ यमे च । ३ सूर्य्यदेवताके त्रि० स्त्रियां ङीप् । सूरेण निर्वृत्तः अण् । एकैकराशौ तदंशेषु वा सूय्यगतिसाध्ये ४ दिनमासादौ त्रि० । “अध्वायनञ्च ग्रहचारकर्म सौरेण मानेन सदाऽध्यवस्येत्” ज्यो० त० । “विवाहादौ स्मृतः सौरः” इति स्मृतिः । ५ उडुम्बरवृक्षे पु० राजनि० ६ सूर्य्योपासके त्रि० ७ गुरुभेदे “गौडाः शाल्वो द्भवाः सौराः मागधाः कोङ्कणास्तथा । कोषलाश्च दाशा- र्ण्णाश्च गुरव! सप्त मध्यमाः” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5339,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौरः, पुं, (सूरस्य सूर्य्यस्यायमिति । सूर + अण् । शनैश्चरः । इत्यमरटीकायां भरतः । १ । ३ । २६ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । १० । ४ । “बहुलास्थे पीड्यन्ते सौरेऽम्न्युपजीविन- श्चमूपाश्च ॥”) तुम्बुरुवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ सूर्य्यैक- राशिभोगावच्छिन्नमासादिः । यथा, विष्णु- धर्म्मोत्तरम् । “आदित्यराशिभोगेन सौरो मासः प्रकीर्त्तितः ॥ विवाहादिकर्म्मसु सौरमासस्योत्तेखः कर्त्तव्यः । यथा, पितामहः । “आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चन्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥” विवाहादावित्यत्रादिपदं यात्राग्रहचारपरम् । यत्कर्म्म सूर्य्यभोग्यराश्युल्लेखेन विहितं यच्च विशेष्योदगयनादिविहितं तत्परञ्च । अयनस्य सौरमासघटितत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । तच्च चूडोपनयनादि । विष्णुधर्म्मोत्तरम् । “अध्वायनञ्च ग्रहचारकर्म्म सौरेण मानेन सदाध्यवस्येत् । सत्रास्त्यपास्यान्यथ सावनेन लौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म्म ॥” अध्वायनं अध्वगमनं यात्रति यावत् । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ सूर्य्योपासकः । (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । ३ । १४२ । “शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतास्तथा । विश विप्रेतराश्चैव सर्व्वेऽप्यत्राधिकारिणः ॥”) गुरुविशेषः । यथा, -- “गौडाः शाल्वोद्भवाः सौरा मागधाः केरला- स्तथा । कोशलाश्च दशार्णाश्च गुरवः सप्त मध्यमाः ॥” इति तन्त्रसारे १ परिच्छेदः ॥ (उपपुराणविशेषे, क्ली । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । १५ । “सौरं पराशरप्रोक्तमादित्यञ्चातिविस्तरम् ॥” सूर्य्यसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “शैवानि गाणपत्यानि शाक्तानि वैष्णवानि च । साधनानि च सौराणि चान्यानि यानि कानि च श्रुतानि तानि देवेश तद्वक्त्रान्निःसृतानि च ॥” इति तन्त्रसारे ३ परिच्छेदः ॥ * ॥ यथा च हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ४९ । ५२ । “यदा सौरं वपुरिति स्मर्त्ता स्यां जगतीपते । तदा तद्भावनायोगात् सूर्य्य एव विराजसे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-426-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सौर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें