🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौरभ
saurabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौरभ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुरभि का भाव या धर्म । सुगंध । खुशबू । महक । उ॰—त्रिविध समीर सुगन सौरभ मिलि मत्त मधुप गुंजार ।—सूर (शब्द॰) । यौ॰—सौरभवाह = पवन । उ॰—नहीं चल सकते गिरिवर राह । न रुक सकता है सौरभवाह ।—पल्लव॰ पृ॰ १२ । सौरभश्लथ = सुगंध की अधिकता से थकित । उ॰—सौरभश्लथ हो जाते तन मन, बिछते झर झर मृदु सुमन शयन—युगांत, पृ॰ ३५ ।
२. केसर । कुंकुम । जाफरान ।
३. तुंबुरु नामक गंधद्रव्य । तुंबरु ।
४. धनिया । धान्यक ।
५. बोल । हीराबोल । बीजाबोल ।
६. एक प्रकार का मसाला ।
७. आम । आम्र । उ॰—सौरभ पल्लव मदन विलोका । भयउ कोप कंपेउ त्रयलोका ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. एक साम का नाम ।
९. मदगंध (को॰) ।
सौरभ २ वि॰
१. सुगंधित । सुगंधयुक्त । खुशबूदार ।
२. सूरभि (गाय) से उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौरभ mfn. (fr. सु-रभि) fragrant, BhP.
descended from (the cow) Su-rabhi, Hariv. (v.l. सौरस)
सौरभ m. coriander, Suśr.
a kind of Vesavāra (q.v.), L.
सौरभ (अम्), n. (ifc. f(आ). ) fragrance, perfume, Kāv.; Kathās. &c.
सौरभ n. saffron, L.
myrrh (v.l. स्तौभक), L.
N. of a Sāman, Lāṭy.
N. of various Comms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1255,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौरभ a. (भी f.) [सुरभिरस्यास्ति [] अण्] Fragrant. --भं 1 Fragrance, Bv. 1. 18, 121. --2 Saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौरभ न० सुरभेर्भावः अण् । १ सद्गन्धे सौरभमस्यास्ति अच् सुरभिरस्यास्ति अण् वा । कुङ्कुमे त्रिका० ३ वोले च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5339,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौरभं, क्ली, (सौरभमस्यास्तीति । अच् ।) कुङ्कुमम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ वोलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ सद्गन्धः । सुरभेर्भाव इत्यर्थे ष्ण(अण्) प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, नैषधे । २ । ९२ । “सममेणमदैर्यदापणे तुलयन् सौरभलोभनिश्चलम् । पणिता न जनारवैरवै- दपि गुञ्जन्तमलिं मलीमसम् ॥” तद्विशिष्टे, त्रि । यथा, भागवते । ८ । २ । ८ । “सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणिबालुकैः । देवस्त्रीमज्जनामोदसौरभाम्ब्रनिलैर्युतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-426-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सौरभ" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें