🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुगंध
sugaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुगंध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुगन्ध]
१. अच्छी और प्रिय महक । सुवास । सौरभ । खुशबु । विशेष दे॰ गंध । क्रि॰ प्र॰—आना ।—उड़ना ।—निकलना ।—फैलना । विशेष—यह शब्द संस्कृत में पुंलिंग हैं पर हिंदी में इस अर्थ में स्त्रीलिंग ही बोलते हैं ।
२. वह पदार्थ जिससे अच्छी महक निकलती हो । क्रि॰ प्र॰—मलना ।—लगाना ।
३. गंधतृश । गंधेड घास । रसघास । अगिया घास ।
४. श्रीखंड । चंदन ।
६. गंधराज ।
७. नीला कमल ।
८. राल । धूना ।
९. काला जीरा ।
१०. गठैला । ग्रंथिपर्ण । गठिवन ।
११. एलुआ । एलवालुक ।
१२. बृहद् गंधतृण ।
१३. भतृण । ।
१४. चना ।
१५. भूपलाश ।
१६. लाल सहिंजन । रक्तशिग्रु ।
१७. शालिधान्य । बासमती चावल ।
१८. सरुआ । मरुवक ।
१९. माधवीलता ।
२०. कसेरू ।
२१. सफेद ज्वार ।
२२. शिलारस ।
२३. तुंबुरू ।
२४. केवड़ा । श्वेतकेतकी ।
२५. रूसा घास जिससे तेल निकलता है ।
२६. एक प्रकार का कीड़ा ।
२७. गंधक (को॰) ।
२८. व्यापारी (को॰) ।
२९. एक पर्वत का नाम (को॰) ।
३०. एक तीर्थ (को॰) ।
सुगंध २ वि॰ सुगंधित । सुवासित । महकदार । खुशबूदार । उ॰—(क) शीतल मंद सुगंध समीर से मन की कली मानों फूल सी खिल जाती थी । —शिवप्रसाद (शब्द॰) । (ख) अंजलिगत शुभ सुमन, जिमि सम सुगंध कर दोउ । —मानस, १ ।३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—गन्ध m. a fragrant smell, fragrance, R.
a perfume, Yājñ.; VarBṛ. &c.
सु—गन्ध mf(आ)n. fragrant, MBh. &c. &c.
सु—गन्ध m. sulphur, L.
the chick-pea, ib.
Andropogon Schoenanthus, ib.
marjoram, ib.
a red-blossomed Moringa, ib.
= तुम्बुरु, ib.
a fragrant ointment (made of various substances), L.
N. of a mountain, Gol.
a trader, dealer, MW.
सु—गन्ध n. small cumin seed, L.
the blue lotus, ib.
sandal, ib.
the Granthi-parṇa plant, ib.
= कत्-तृण, ib.
= पत्त्राङ्ग, ib.
= गन्ध-तृण, ib.
civet, ib.
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1222,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुगन्ध पु० सुष्ठु गन्धोऽस्य न इत् । १ गन्धतृणे २ क्षुद्रजीरके रत्नमा० ३ नीसोत्पले ४ चन्दमे राजनि० भावप्र० । ५ ग्रन्धिपर्णे ६ रक्तशिग्रौ ७ गन्घके ८ चणके ९ भूतृणे च पु० राजनि० । १० सद्गन्धद्रव्ययुक्ते आपणादौ त्रि० । “गन्ध- स्येत्त्वं तदेवान्तग्रहणात्” उक्तेःसमवायेनैव गन्धवत्त्वे इत् आपणस्य च गन्धयुक्तद्रव्याधारत्वात् तत्र न इत्” सि० कौ० ।
सुगन्ध स्त्री सुष्ठु गन्धोऽस्त्यस्याः अच् । १ रास्नायां अमरः २ शठ्यां शब्दर० ३ बन्ध्याकर्कोट्याम् ४ रुद्रजटायां ५ ना- कुल्यां ६ शतपुष्पायां ७ नवमालिकायां ८ स्वर्णयूथिकायां ९ पृक्कायां १० सल्लक्यां गन्धपत्त्र्याम् १२ माधव्यां राजनि० १३ अनन्तायां १४ तुलस्यां १५ मातुलङ्गके च रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5310,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुगन्धं, क्ली, (शोभनो गन्धो यस्य ।) क्षुद्र- जीरकम् । गन्धतृणम् । इति रत्नमाला ॥ (भूतृणम् । तत्पर्य्यायो यथा, -- “गुह्यबीजन्तु भूतीकं सुगन्धं जम्बुरुप्रियम् । भूतृणन्तु भवेच्छत्रा मालातृणकमित्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूव्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) नीलोत्पलम् । चन्दनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ ग्रन्थिपर्णम् । इति भावप्रकाशः ॥
सुगन्धः, पुं, (शोभनो गन्धो यस्य ।) रक्त्वशिग्रुः । गन्धकः । चणकः । भूतृणम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ (भूपलाशः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “आस्फातकः सुगन्धश्च भूपलाशो विशल्यकृत् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ [] कुन्दुरुः । सुगन्धद्रव्यशल्लकीनिर्य्यासः । तत्- पर्य्यायो यथा, -- “कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात् सुगन्धः कुन्द इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ क्रिमिभेदः । यथा, -- “अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः । चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्व्वते ॥” इति वैद्यकरुग्विनिश्चयसंग्रहे क्रिम्यधिकारे ॥) समवायातिरिक्तसम्बन्धेन सद्गन्धविशिष्टे, त्रि ॥ (यथा, भट्टिः । २ सर्गे । “आघ्रायिवान गन्धवहः सुगन्धः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-365-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुगंध" आता है (26)
सौरभ सुरभि का भाव या धर्म । सुगंध । खुशबू । महकसुरभि सुगंधसौगंध सुगंधित तैल, इत्र आदि क ा व्यापार करनेवाला । गंधीसुवास सुगंध । अच्छी महक । खुशबूकुंदुर एक प्रकार का सुगंधित पाला गोंद । विशेष—यह एक प्रकार का कँटिले पौधे से …सुगंधि अच्छी महक । सौरभ । सुगंध । सुवास । खुशबू । विशेष—यद्यपि यह शब्द संस्कृ…सौरभ्य सुगंध । खुशबूघ्राणतर्पण खुशबू । सौरभ । सुगंधपरिदाय सुगंध । परिमोद । खुशबूअरंग सुगंध । महकशमीम सूँघने की वस्तु । सुगंधखुशबू सुगंध । सौरभशमामा सुगंध । खुशबू । महकसुबास अच्छी महक । सुगंधप्रतिवास सुगंध । सुवास । खुशबूगंध बास । महक । विशेष—न्याय या वैशेषिक में गंध को पृथिवी का गुण और घ्राण य…मोद आनंद । हर्ष । प्रसन्नता । खुशीवान कट । गोनटी । चटाईआमोद आनंद ।हर्ष । खुशी । प्रसन्नतातिक्त तीती । कडुआ । जिसका स्वाद नीम, गुरुच, चिरोयते आदि के समान होघ्राति सूँघने की क्रियासौरभेय सुरभि का पुत्र, साँड़ । वृषभभूतृण रूसा घास जिसका तेल बनता है । वैद्यक में इसे कटु और तिक्त तथा विषदोषनाश…सम्मोद प्रीति । प्रेमबोय ‡ संज्ञा स्त्री॰ङ व्यंजन वर्ण का पाँचवाँ और कवर्ग का अंतिम अक्षर । यह स्पर्श वर्ण है, और…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें