🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्खलन
skhalana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फिसलना/चूकना (1.7.37) रिंखण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्खलन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरना । निकलना ।
२. फिसलना । सर- कना ।
३. लड़खड़ाना ।
४. गलती । चूकना । भूल ।
५. सन्मार्ग से विचलन (को॰) ।
६. विफलता (को॰) ।
७. बोलने में लटप- टाना । हकलाना (को॰) ।
८. चूना । टपकना (को॰) ।
९. टकराना । उलझना (को॰) ।
१०. घर्षण । रगड़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलन n. stumbling, tottering, tripping unsteady gait, Suśr.; Kām.; BhP.
faltering, stammering (in वाक्-स्ख्˚) g. खण्ड्व्-आदि
displacement (of a garment), Caurap.
rubbing, friction, touch, contact, collision, Śiś.
discharge, emission (of semen), Kull. on Mn. v, 63
falling into (comp.), BhP.
being deprived of (abl.), MBh.
mistake, blundering in (comp.), Amar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1257,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलनं [स्खल्-भावे ल्युट्] 1 Stumbling, slipping, tripping, falling down. --2 Tottering. --3 Deviating from the right course. --4 Blundering, error, mistake. --5 Failure, disappointment, unsuccessfulness. --6 Stammering, blundering in speech or pronunciation, faltering. --7 Trickling, dripping. --8 Dashing against, clashing, collision; U. 2. 20, Mv. 5. 40 --9 Mutual striking or rubbing together.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलन न० स्खल--भावे ल्युट् । १ चलने २ पतने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलनं, क्ली, (स्खल + ल्युट् ।) पतनम् । तत्- पर्य्यायः । रिङ्गणम् २ । इत्यमरः । १ । ७ । ३६ ॥ रिङ्खणम् ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । २४ । “श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते । सत्त्वोत्साहबलस्थैर्य्यधैर्य्यवीर्य्यविवर्द्धनम् ॥” अभिघातः । इति मल्लिनाथः ॥ यथा, माघे । ९ । ५२ । “निजपाणिपल्लवतलस्खलना- दभिनासिकाविवरमुत्पतितैः । अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्य कमलश्वसनैः ॥” उच्चारणम् । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २१९ । “उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनसम्भवा ॥” तथाच भागवते । ५ । ३ । १२ । “अथ कथञ्चित् स्खलनक्षुत्पतनजृम्भनदुरवस्था- नादिषु विवशानां नः स्मरणाय ज्वरमरण- दशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुण- कृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-431-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्खलन" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें