🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:28:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्त्रैण
straiṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्त्रैण १ वि॰ [सं॰]
१. स्त्री संबंधी । स्त्रियों का ।
२. स्त्री के योग्य या अनुरूप ।
३. स्त्रियों के कहने के अनुसार चलनेवाला । स्त्रियों का वशीभूत । स्त्रीरत । उ॰—रहते घर नाथ, तो निरा, कहती स्त्रैण उन्हें यही गिरा ।—साकेत, पृ॰ ३६२ ।
४. स्त्रियों के प्रति भक्ति या अनुरागयुक्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्त्रैण mf(ई)n. female, feminine, RV. &c. &c.
relating or belonging to women, subject to or ruled by women, being among w˚, Kāv.; BhP.
worthy of a woman, L.
स्त्रैण n. womankind, the female sex, AV. &c. &c.
the nature of w˚, Uttarar.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्त्रैण a. (णी f.) [स्त्रिया इदम् नञ् [] P. IV. 1. 88] 1 Female, feminine. --2 Suited or belonging to women. --3 Being among women. --णं 1 Womanhood, nature of women, feminineness; शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वंद्यासि जगतः U. 4. 11. --2 The female sex, womanhood; तृणे वा स्त्रैणे वा मम समट्टशो यांति दिवसाः Bh. 3. 113; इदं तत्प्रत्युत्पन्नमति स्त्रैणमिति यदुच्यते Ś. 5; तस्य तृणमिव लघुवृत्ति स्त्रैणमाकलयतः K. --3 A collection of women; U. 4. 26. --4 Ved. Sexual enjoyment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्त्रैण न० स्त्रिया इदम् अण् नञ् । १ स्त्रीस्वभावे “स्त्रैणेन नीता विकृतिं लघिम्ना” भट्टिः । २ स्त्रीविधेये स्त्रिया अपत्यं स्त्रीणां समूहो वा अण् । २ स्त्र्यपत्ये स्त्री- समूहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5351,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्त्रैणं, क्ली, (स्त्रिया इदम् । स्त्री + नञ् ।) स्त्री- स्वभावः । यथा, भट्टिः । “कर्णेजपैराहितराज्यलोभा स्त्रेणेन नीता विकृतिं लघिम्ना । रामप्रवासे व्यमृषन्न दोषं जनापवादं सनरेन्द्रमृत्युम् ॥” (यथा, च भागवते । ४ । ४ । ३ । “पित्रोरगात् स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णात्मनो योऽर्द्धमदात् सतां प्रियः ॥” स्त्रीणां समूहः । स्त्री + नञ् । स्त्रीसमूहः । इति काशिका । ४ । १ । ८७ ॥ यथा, शान्तिशतके । “तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः क्वचित् पुण्येऽरण्येशिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥)
स्त्रैणः, त्रि, (स्त्रीषु भवः । स्त्रीभ्य आगतः । स्त्रीभ्यो हितो वा । स्त्री + “स्त्रीपुंसाभ्यां नञ् स्नञौ भवनात् ।” ४ । १ । ८७ । इति नञ् ।) स्त्री- सम्बन्धी । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ स्त्रिया अपत्यं स्त्रैणः । स्त्रिया इदं स्त्रीणां समूहो वा स्त्रैणम् । इति तट्टीकायां दुर्गादासः ॥ (रमणी रतः । यथा, भागवते । १ । ११ । ४० । “तं मेनिरेऽबलामौढ्यात् स्त्रैणं चानुव्रतं रहः । अप्रमाणविदो भर्त्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-443-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्त्रैण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें