🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:32:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वधा
svadhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
देवताओं (और पितरों) को हवि देते समय (3.4.8) स्वाहा · श्रौषट् · वौषट् · वषट्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वधा १ अव्य॰ [सं॰] एक शब्द या मंत्र जिसका उच्चारण देवताओं या पितरों को हवि देने के समय किया जाता है । विशेष—मनु के अनुसार श्राद्ध के उपरांत स्वधा का उच्चारण श्राद्धकर्ता के लिये बड़ा आशीर्वाद है ।
स्वधा २ संज्ञा स्त्री॰
१. पितरों को दिया जानेवाला अन्न या भोजन । पितृ अन्न । उ॰—मेरे पीछे पिंड का लोप देख मेरे पुरखे स्वधा इकट्ठी करने में लगे हुए, श्राद्ध में इच्छापूर्वक भोजन नहीं करते ।—लक्ष्मण (शब्द॰) ।
२. दक्ष की एक कन्या जो पितरों की पत्नी कही गई है ।
३. अपनी प्रकृति या स्वभाव । अपनी इच्छा या रुचि (को॰) ।
४. अन्न या आहुति (को॰) ।
५. पितरों को दी जानेवाली आहुति या हवि (को॰) ।
६. अपना अंश या भाग (को॰) ।
७. श्राद्ध । मृतककर्म (को॰) ।
८. सांसारिक भ्रम । माया (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—धा , see p. 1278, col. 1, and s.v.
स्व-धा f. (for स्वधा See p. 1280) self-position, self-power, inherent power (accord. to some, N. of Nature or the material Universe; स्व-धया ‘by self-power’), RV.
own state or condition or nature, habitual state, custom, rule, law, RV.
ease, comfort, pleasure (अनु स्वधाम्, स्वधाम् अनु or स्वधा अनु, स्वधया, or स्वधाभिः, ‘according to one's habit or pleasure, spontaneously, willingly, easily, freely, undisturbedly, wantonly, sportively’), RV.; AV.; VS.; TBr.
own place, home (स्वधे du. ‘the two places or homes’, heaven and earth, Naigh. iii, 30), ib.
‘own portion or share’, the sacrificial offering due to each god, (esp.) the food or libation, or refreshing drink (cf. 2. सु-धा) offered to the Pitṛs or spirits of deceased ancestors (consisting of clarified butter &c. and often only a remainder of the Havis; also applied to other oblations or libations, and personified as a daughter of Dakṣa and wife of the Pitṛs or of Aṅgiras or of a Rudra or of Agni), RV. &c. &c.
स्व-धा (-धा), ind. (with dat. or gen.) the exclamation or benediction used on presenting (or as a substitute for) the above oblation or libation to the gods or departed ancestors (accord. to Mn. iii, 252 the highest form of benediction at a Śrāddha; with √ कृ, ‘to pronounce the exclamation or benediction स्व-धा’; स्वधास्तु, ‘let there be a blessing on it’ [cf. RTL. 104, n. 1]), RV.; &c.
स्वधा f. (for स्व-धा see p. 1278, col. 1) an axe, knife, TS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वधा [स्वद्-आ पृषो˚ दस्य धः] 1 One's own nature or determination, spontaneity. --2 One's own will or pleasure. --3 The oblation of food offered to the Pitṛs or Manes of deceased ancestors; स्वधासंग्रहतत्पराः R. 1. 66, Ms. 9. 142, Y. 1. 102. --4 The food offered to the Manes personified. --5 Food or oblation in general. --6 One's own portion or share. --7 A Śrāddha or funeral ceremony. --8 N. of Māyā or illusion. --ind. An exclamation uttered on offering an oblation to the Manes (with dat.); पितृभ्यः स्वधा Sk. --Comp. --कर a. offering oblations to the Pitṛs. --कारः the exclamation Svadhā; पूतं हि तद्गृहं यत्र स्वधाकारः प्रवर्तते. --निनयनं a formula or sacred text used in making the oblations to the Pitṛs. [] --प्रियः {1} Agni or fire. {2} black sesamum. --भुज् m. {1} a deceased or deified ancestor. {2} a god, deity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1160-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वधा अव्य० स्वद--आ पुषो० दस्य धः । १ पितृदेवोद्देशेप्र हविस्त्यागे अमरः । स्वेन धयति धै--क आप् । २ मातृ- काभेदे स्त्रा “नमःस्वधायै स्वाहायै” इति पितृगाथा । “निपातस्वधायोगे त्यागोद्देश्यपदात् चतुर्थी पितृभ्यः स्वधे- त्यादौ पित्र्यद्देश्यकस्त्याग इति बोधः । तदर्थश्च विषयतया अन्न दावन्वयी तस्य निपातत्वेन तदर्थस्य भेदान्वयस्य व्युत्- पत्तिसिद्धत्वात् । इदमन्नं पित्रे स्वधेत्यादौ पित्र्युद्देशक- त्यागविषय इदमन्नमित्यादि वोधः । मातृभेदस्व्धा च दक्ष- कन्या ब्रह्मणो मानसी कन्था च पितृपत्नी । तन्नामोच्चारणे पित्रादिश्राद्धकरणरूपोऽस्यावरो ब्रह्मणा दत्तः । “ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे तां मनोहराम्” “स्वधामिधानां सुदतीं लक्ष्मीलक्षणसंयुताम्” “पितृभ्यस्तां ददौ ब्रह्मा तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम् । ब्राह्मणानामुपदेशं चकार लोम- नायकः । स्वधान्तं मन्त्रमुव्वाय्य पितृभ्योदेहि चेति च । क्रमेण तेन विप्राश्च पित्रे दानं ददुः पुरा” ब्रह्मयै० प्र० [] स्वधानामकस्वधाशब्दस्यापि पितृदाने विनियोग इति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5378-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वधा, व्य, (स्वद्यतेऽनेनेति । स्वद आस्वादने + आ । “स्वदेर्धश्च ।” इति दस्य धः । इत्युणादि- वृत्तौ उज्ज्वलदत्तः ।) देवहविर्दानमन्त्रः । यथा, “स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा ॥” इत्यमरः । ३ । ४ । ८ ॥ “स्वाहा श्रीषट् वौषट् वषट् स्वधा एते पञ्च- शब्दा देवहविर्दाने वह्निमुखहुतौ वर्त्तन्ते देवाय हविषो दानं देवहविर्दानं तत्र देवा इन्द्रादयः । अत्र पितरो देवताः इति स्मृतेस्ते- ऽपि देवाः । हविर्दान इत्यनेन एते मन्त्रा इति सूचितम् । ‘अमन्त्रत्वे स्वाहयेव हविर्भुजम् ।’ इति रघुः । स्वाहाव्ययं मन्त्रभेदे स्त्रियां स्वाहाग्नियोषि- तीति कोषान्तरम् । स्वाहा दन्त्यादिः । श्रौषट् तालव्यादिमूर्द्धन्यमध्यम् । वौषट् वषट्द्वयं मूर्द्धन्यमध्यम् । स्वधा दन्त्यादि । इन्द्राय स्वाहा इत्यादिप्रयोगः ।” इति भरतः ॥ * ॥ पितृसम्प्रदानमन्त्रः । यथा, -- “दैत्येभ्योऽलं हरिः पूष्णे वषट् सद्भ्यो हितं सुखम् । स्वाहाग्नये स्वधा पित्रे स्वस्ति धात्रे नमः सते ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ हरिर्दैत्येभ्योऽलं समर्थः पूष्णे वषट् सद्भ्यो हितं सद्भ्यः सुखं अग्नये स्वाहा पित्रे स्वधा धात्रे स्वस्ति एतानि स्पष्टानि । नमः सते इति सते नित्याय विष्णवे नमः इत्यर्थः । सर्व्वत्र भवते- र्गम्यमानत्वादकर्म्मकाद्वाक्यसमाप्तिः । वषट्- स्वाहास्वधानमसां त्यागार्थतया सम्प्रदानत्वैनैवेष्ट [] सिद्धौ पृथग्ग्रहणं मन्त्रान्तर्गतानामपि प्राप्त्यर्थं तेन शिखायै वषट् शिरसे स्वाहा पितॄभ्यः स्वधोच्यताम् । हृदयाय नमः । इत्यादि सिद्धम् इति तट्टीकायां दुर्गादासः ॥ पितॄणामन्नम् । यथा, -- “भुङ्क्ते त्वं यथा वै स्वधाख्या तद्वत् स्वाहा हव्यभोक्ता स्वयं देवि ।” इति ऋग्वेदे देवीसूक्तम् ॥ स्वधा वै पितॄणामन्नम् । इति स्मृतिश्च ॥
स्वधा, स्त्री, (स्वान् दधातीति । धा + क्विप् ।) दक्षकन्या । सा तु पितॄणां पत्नी । तस्या द्वे कन्ये । यमुना धारिणी च । एतयोस्तपस्विन्योः सन्ततिर्नास्ति । इति श्रीभागवतमतम् ॥ सा च ब्रह्मणो मानसी कन्या । यथा, -- श्रीनारायण उवाच । “शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम् । पितॄणाञ्च तृप्तिकरं श्राद्धानां फलवर्द्धनम् ॥ सृष्टेरादौ पितृगणान् ससर्ज्ज जगतां विधिः । चतुरश्चतुर्म्मूर्त्तिमतस्त्रींश्च तेजःस्वरूपिणः ॥ दृष्ट्वा सप्त पितृगणान् सिद्धरूपान्मनोहरान् । आहारं संसृजे तेषां श्राद्धं तर्पणपूर्व्वकम् ॥ स्नानं तर्पणपर्य्यन्तं श्राद्धान्तं देवपूजनम् । आह्निकञ्च त्रिसन्ध्यान्तं विप्राणाञ्च श्रुतौ श्रुतम् ॥ नित्यं न कुर्य्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम् । बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनो यथोरगः ॥ हरिसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनैवेद्यभुक् । भस्मान्तं सूतकं तस्य न कर्म्मार्हः स नारद ॥ ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे । न प्राप्नुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादयः ॥ सर्व्वे प्रजग्मुः क्षुभिता विषण्णा ब्रह्मणः सभाम् । सर्व्वं निवेदनं चक्रुस्तमेव जगतां विधिम् ॥ ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे तां मनोहराम् । रूपयौवनसम्पन्नां शतचन्द्रसमप्रभाम् ॥ विद्यावतीं गुणवतीमतिरूपवतीं सतीम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् ॥ विशुद्धां प्रकृतेरंशां सम्मितां वरदां शुभाम् । स्वधाभिधानां सुदतीं लक्ष्मीलक्षणसंयुताम् ॥ शतपद्मदलन्यस्तपादपद्मञ्च बिभ्रतीम् । पत्नीं पितॄणां पद्मास्यां पद्मजां पद्मलोचनाम् ॥ पितृभ्यस्तां ददौ ब्रह्मा तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम् । ब्राह्मणांश्चोपदेशञ्च चकार गोपनीयकम् ॥ स्वधान्तं मन्त्रमुच्चार्य्य पितृभ्यो देहि चेति च । क्रमेण तेन विप्राश्च पित्रे दानं ददुः पुरा ॥ स्वाहा शस्ता देवदाने पितृदाने स्वधा परा । सर्व
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वधा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें