🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:20:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वरित
svarita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वरित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उच्चारण के अनुसार स्वर के तीन भेदों में से एक । वह स्वर जिसमें उदात्त और अनुदात्त दोनों गुण हैं । वह स्वर जिसका उच्चारण न बहुत जोर से हो ओर न बहुत धीरे से । सध्यम रूप से उच्चरित स्वर ।
स्वरित २ वि॰
१. जिसमें स्वर हो । स्वर से युक्त ।
२. गूँजता हुआ । ध्वनित ।
३. जिसका उच्चारण किया गया हो । उच्चरित (को॰) ।
४. स्वरितबोधक उच्चारणचिह्न से युक्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वरित mfn. caused to sound, BhP.
sounded, having an accent, accentuated, Lāṭy.
having Svarita accent, Vait.; Prāt.; Pāṇ.
added, admixed (-त्व n.), Naiṣ.
स्वरित m. n. the Svarita accent (a kind of mixed tone, produced by a combination of high and low tone, and therefore named in Pāṇ. i, 2, 31 सम्-आहार, the high and low tones being called उद्-आत्त, ‘raised’ or ‘acute’, and अन्-उदात्त, ‘low’ or ‘grave’; the Sv˚ corresponds to the Greek circumflex and is of four kinds, viz. क्षैप्र [as in व्य्-आप्त for वि-आप्त], जात्य [as in क्व᳙ for कुअ], प्रश्लिष्ट [as in दिवीव for दिवि इव], or अभिनिहित [as in ते ऽब्रुवन् for ते अब्रुवन्]; it is marked in RV. by a small upright stroke above a syllable; and when produced by an उदात्त immediately preceding is sometimes called ‘a dependent Svarita’, and, when it properly belongs to a word, an ‘independent Svarita’), ĀśvŚr.; Prāt.; Pāṇ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1285,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वरित a. [स्वरो जातोऽस्य इतच्] 1 Sounded. --2 Sounded as a note, pitched. --3 Articulated. --4 Circumflexed. --5 Accented. --तः The third or mixed tone lying between high and low; समाहारः स्वरितः P. I. 2. 31; see Sk. thereon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरित पु० स्वरो जातोऽस्य इतच् । १ जातस्वरे २ उदारत्ता- नुदात्तसमाहाररूपे स्वरभेदे पा० “उच्चेरुदात्तः” “नीचैरनुदात्तः” । “समाहारः स्वरितः” पा० “उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मौ समाह्रियेते यस्मिन् सोऽच् स्वरितसंज्ञः स्यात्” सि० कौ० । “तस्यादित उदात्तम- र्द्धह्रस्वम्” पा० “ह्रस्वग्रहणमतन्त्रम् स्वरितस्यादितो- ऽर्द्धमुदात्तम्बोध्यम् उत्तरार्द्धन्तु परिशेषादनुदात्तम् । तस्य [] चोदात्तस्वरितपरत्वे श्रवणम् स्पष्टम्” सि० कौ० । स्वरिताः शब्दाश्च पाणिनिना फिट्सुत्रेण च अनुशिष्टा यथा । “तित् स्वरितम्” पा० तकारेत् प्रत्ययः स्वरितः स्यात् । “विल्वतिष्ययोः स्वरितो वा” फिट्सू० १ पादः । “अनयोरन्तः स्वरितो वा पक्षे उदात्तः” सि० कौ० । “उदात्तस्वरितयोर्य्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य” पा० “उदात्त- स्थाने स्वरितस्थाने च यो यण् ततः परस्यानुदात्तस्य स्व- रितः स्यात् । अभ्यभि हि । स्वरितस्य यणः । स्वल- प्व्याशा । अस्य स्वरितस्य त्रैपादिकत्वेनासिद्धत्वाच्छेषनि- घातो न” सि० कौ० “स्वरिती वाऽनुदात्ते पदादौ” पा० “अनुदात्ते पदादौ परे उदात्तेन सहैकादेशः स्वरितो वा स्यात् । पक्षे पूर्वसूत्रेणोदात्तः । वीदं ज्योतिर्हृदये । अस्य श्लोको दिवीयते । व्यवस्थितविभषात्वादिकारयोः स्वरितः दीर्घप्रवेशे तूदात्तः । किञ्च एङः पदान्ता- दिति पूर्वरूपे स्वरित एव । तेऽवदन् । सोऽयमागात् । उक्तञ्च प्रातिशाख्ये “इकारयोश्च प्रश्लेषे क्षैप्राभिनि- हतेषु चेति” सि० कौ० । “उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः” पा० “उदात्तात् परस्यानुदात्तस्य स्वरितः स्यात् । अग्नि- मीले” । अस्याप्यसिद्धत्वाच्छेषनिघातो न । “तमीशानासः” सि० कौ० । “नोदात्तस्वरितपरोऽगार्ग्यकाश्यपगालवानाम्” पा० उदात्तपरः स्वरितपरश्चानुदात्तः स्वरितो न स्यात् । गार्ग्यादिमते तु स्यादेव । प्रय आरुः । क्व वोऽश्वाः ३ । क्वा ३ भीशवः” सि० कौ० । “न्यङ्स्वरौ स्वरिती” फि० “एतौ स्वरितौ । न्यङुत्तानः । व्यचक्षयत् सुः” सि० कौ । “न्यर्वुदव्यल्कयोरादिः” फि० । स्वरितः स्यात् । “तिल्य- शिक्यकाश्मर्य्यधान्यकन्याराजन्यामनुष्याणामन्तः” फि० । स्वरितः स्यात् । “तिलानां भवनं क्षेत्रं तिल्यम् । यतो ऽनाव इति प्राप्ते” सि० कौ० । “बिल्वभक्ष्यवीर्य्याणि छन्दसि” फि० ४ र्थपादः । “अन्तस्वरितानि” सि० कौ० । “स्वरितेनाधि- कारः” पा० “स्वरितत्वयुक्तशब्दस्वरूपमधिकृते, वीध्यम्” सि० कौ “स्वरितेनेति इत्थं भावे तृतीया स्वरितत्वज्ञाप्योऽधिकार इत्यर्थः । स्वरितत्वञ्च दोषविशेषजन्थमज्झल्माधारणाश्रयम् अरिक्रियमाणपदघटकाजाश्रितं वा बोध्यम् । तच्चानु नासिकत्ववत् प्रतिज्ञयैव निश्चीयते अधिकारश्च कियद्- दूरमित्यत्रामति बाधके व्याख्यानमेव शरणम्” शब्देन्दु० । “स्वरितञित आत्मनेपदं कर्त्त्रभिप्राये क्रियाफले” पा० स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं स्वात् कर्त्रभिपाये क्रियाफले” सि० कौ० । स्वर--क्त । ४ स्वरयुक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5383-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरितः, पुं, (स्वर + जातार्थे इतच् ।) स्वर- विशेषः । यथा, -- “उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितोऽमी त्रयः स्वराः ॥” इति जटाधरः ॥ स्वरः संजातोऽत्रेति इतोऽस्य जाते इति इतः । यदाहुः । उश्चैरुच्चारणादुदात्तः नीचैरनुदात्तः समाहारः स्वरितः इति । छान्दसत्वात् प्रचित- स्यरो नोक्तः । तदुक्तम् । “उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च त्रयः स्वराः । चतुर्थः प्रचितो नोक्तो यतोऽसौ छान्दसः स्मृतः ॥” इति भरतः ॥ स्वरयुक्ते, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-478-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वरित" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें