🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:37:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वार्थ
svārtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वार्थ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपना उद्देश्य । अपना मतलब । अपना प्रयोजन । जैसे,—वह ऊपर से उनका मित्र बनकर भीतर ही भीतर स्वार्थ साधन कर रहा है ।
२. अपना लाभ । अपनी भलाई । अपना हित । जैसे॰—(क) इसमें उसका स्वार्थ है, इसी से वह इतनी दौड़धूप कर रहा है । (ख) वह अपने स्वार्थ के लिये जो चाहे सो कर सकता है । (ग) वे जिस काम में अपने स्वार्थ की हानि देखते हैं, उसमें कभी नहीं पड़ते । मुहा॰—(किसी बात में) स्वार्थ लेना=दिलचस्पी लेना । अनुराग रखना । जैसे,—राजकीय बातों में स्वार्थ लेनेवाले जो लोग योरप में यह समझते हैं कि राजसत्ता की हद्द होनी चाहिए, वे बहुत थोड़े हैं । —द्बिवेदी (शब्द॰) । विशेष—यह मुहा॰ अँगरेजी मुहा॰ का अविकल अनुवाद है, अतः प्रशस्त नहीं है ।
३. अपना धन ।
४. शब्द का अपना अर्थ । अभिधार्थ । वाच्यार्थ (को॰) ।
स्वार्थ २ वि॰
१. अपने ही स्वार्थ में रुचि रखनेवाला । स्वार्थपरायण ।
२. अपना अर्थ रखनेवाला । वाच्यार्थ से युक्त ।
३. जिसका कोई निजी मतलब या प्रयोजन हो ।
४. बहु अर्थ या शब्दयुक्त [को॰] ।
स्वार्थ ३ वि॰ [सं॰ सार्थक]
१. सार्थक । सफल । जैसे,—आपका दर्शन पाय जन्म स्वार्थ किया । —लल्लू (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वार्थ m. o˚'s own affair or cause, personal matter or advantage, self-interest, o˚'s own aim or object (also pl.), MaitrUp.; MBh.; R. &c.
o˚'s own property or substance, MW.
own or original meaning, Sāh.; Vedāntas.; TPrāt., Sch.
similar meaning (prob. for सार्थ), a pleonasm, MW.
= लिङ्गार्थ-विशेष, L.
स्वार्थ mf(आ)n. directed to o˚'s self egoistical (-ता f.), Kum.; Tarkas. &c.
स्वार्थ mf(आ)n. adapted to (its) purpose, Car.
having one's object, expressing (its) own inherent or true meaning, hav˚ a natural or literal meaning, hav˚ a similar m˚ (= सार्थ), pleonastic, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1277,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वार्थ पु० स्वस्य अर्थः प्रयोजनम् अभिधेयो वा । १ स्वाप्रयो- जने २ स्वाभिधेये च “स्वार्थकः स्वार्थबोधकृदिति” शब्दश०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5391,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वार्थः, पुं, (स्वस्य अर्थः ।) स्वीयाभिधेयः । स्वकीयधनम् । स्वीयवस्तु । आत्मप्रयोजनम् । (यथा, माघे । २ । ६५ । “यजतां पाण्डवः स्वर्गमवत्विन्द्रस्तपत्विनः । वयं हनाम द्विषतः सर्व्वः स्वार्थं समीहते ॥”) स्वनिवृत्तिः । इति अर्थशब्दार्थदर्शनात् ॥ लिङ्गार्थ- विशेषः । यथा, -- “स्वार्थो द्रव्यञ्च लिङ्गञ्च संख्या कर्म्मादिरेव च । अमी पञ्चैव लिङ्गार्थास्त्रयः केषाञ्चिदग्रिमाः ॥ स्वार्थो विशेषणम् । द्रव्यं विशेष्यम् । लिङ्गं पुंस्त्वादि । संख्या एकत्वादिः । कर्म्मादिर्ढादिः ।” इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-493-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वार्थ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें