🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:26:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हस्तिनी
hastinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हस्तिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मादा हाथी । हथिनी ।
२. एक प्रकार का सुगंधित द्रव्य । हट्टविलासिनी ।
३. कामशास्त्र के अनुसार स्त्री के चार भेदों में से सबसे निकृष्ट भेद । विशेष—इसका शरीर स्थूल, ओंठ और उँगलियाँ मोटी और आहार, कामवासना अन्य प्रकार की सब स्त्रियों से अधिक कही गई है । अ] अन्य भेद पदि्मनी, चित्रिणी और शंखिनी है । विशेष के लिये वे शब्द द्रष्टव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिनी (इनी), f. a female elephant, AV. &c. &c.
a kind of drug and perfume (= हट्ट-विलासिनी), L.
a woman of a partic. class (one of the 4 classes into which women are divided, described as having thick lips, thick hips, thick fingers, large breasts, dark complexion, and strong sexual passion), Siṃhās.
N. of Hastinā-pura, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1295,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हस्तिनी 1 A female elephant. --2 A kind of drug and perfume. --3 A woman of a particular class, one of the four classes into which writers on erotical science divide women [] (described as having thick lips, thick hips, thick fingers, large breasts, dark complexion, and libidinous appetite); the Ratimañjarī thus describes her: --स्थूलाधरा स्थूलनितंबबिंबा स्थूलांगुलिः स्थूलकुचा सुशीला । कामोत्सुका गाढरतिप्रिया च नितांतभोक्त्री (नितंबखर्वा) खलु हस्तिनी स्यात् (करिणी मता सा) {8}
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्तिनी स्त्री हस्तिनः योषा ङीप् । १ करिण्याम् गजयो- षिति चतुर्विधस्त्रीमध्ये २ स्त्रीविशेषे तल्लक्षणं यथा “स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागा स्थूलाङ्गुली स्थूलकुचा सुशीला । कामोत्मुका गाढरतिप्रिया च नितम्बखर्वा खलु हस्तिनी स्यात्” “हये तुष्टा च हस्तिनी” रति- मञ्जरी । ३ हट्टविलासिन्यां शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5423,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हस्तिनी, स्त्री, (हस्तिनः स्त्री । ङीप् ।) गज- पत्नी । हातिनी इति भाषा । तत्पर्य्यायः । करेणूः २ करेणुः ३ रेणुका ४ करेणुका ५ धेनुका ६ वासिता ७ वासा ८ करिणी ९ विशा १० । इति शब्दरत्नावली ॥ कटम्भरा ११ पुष्करिणी १२ कचा १३ वसा १४ गणिका १५ गजयोषित् १६ । इति जटाधरः ॥ इभी १७ पद्मिनी १८ मातङ्गी १९ । अस्या दुग्धगुणाः । मधुरत्वम् । वृष्यत्वम् । गुरुत्वम् । कषायत्वम् । स्निग्धत्वम् । स्थैर्य्यकरत्वम् । शीतत्वम् । चक्षु- ष्यत्वम् । बलवर्द्धनत्वञ्च ॥ तद्दधिगुणाः । कषायत्वम् । लघुत्वम् । उष्णत्वम् । पक्तिशूल- शमनत्वम् । रुचिप्रदत्वम् । दीप्तिदत्वम् । वलास- गदनाशित्वम् । वीर्य्यवर्द्धनत्वम् । उत्तमवल- प्रदत्वञ्च ॥ तन्नवनीतगुणाः । कषायत्वम् । शीतलत्वम् । लघुत्वम् । तिक्तत्वम् । विष्टम्भि- जन्तुपित्तकफक्रमिनाशित्वञ्च ॥ तद्घृतगुणाः । कफपित्तविषक्रमिनाशित्वम् । कषायत्वम् । विष्टम्भित्वम् । तिक्तत्वम् । अग्निकरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ चतुर्ष्विधस्त्रीमध्ये स्त्री- विशेषः । तल्लक्षणं थथा, -- “स्थूलाधरा स्थूलनितम्बभागा स्थूलाङ्गुली स्थूलकुचा सुशीला । कामोत्सुका गाढरतिप्रिया च नितम्बखर्व्वा खलु हस्तिनी स्यात् ॥” इति रतिमञ्जरी ॥ हट्टविलासिनी । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-528-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हस्तिनी" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬