🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:00:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गणिका
gaṇikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गणिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वेश्या ।
२. गनियार वृक्ष ।
३. एक फूल जो चमेली को तरह का होता है ।
४. नायिका के तीन भेदों में से एक । वह नायिका या स्त्री जो द्रव्य के लोभ से नायक से प्रीति रखे ।
५. हस्तिनी । हथिनी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणिका f. a harlot, courtezan, Mn. iv; Yājñ. i, 161; MBh. xiii; Mṛcch. &c.
a female elephant, L.
Jasminum auriculatum, L.
Aeschynomene Sesban, L.
= गणिकारिका, q.v., L.
counting, enumerating, W.
apprehension, W.
गणिका f. of ˚णक, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणिका [गणः समूहोऽस्त्यस्याः भर्तृत्वेन गण-ठञ्] 1 A harlot, courtezan; [] गुणानुरक्ता गणिका च यस्य वसंतशोभेव वसंतसेना Mk. 1. 6; गणिका नाम पादुकांतरप्रविष्टेव लेष्टुका दुःखेन पुनर्निराक्रियते Mk. 5: निरकाशयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपरदिग्गीणका Śi. 9. 10. --2 A female elephant. --3 A kind of flower. --4 A kind of jasmine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0448-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणिका स्त्री गणः समूहोऽस्त्यस्याः भर्त्तृत्वेन ठन् । १ वेश्या- याम्, तद्वच्चित्राकर्षकत्वात् २ यूथिकायाम्(युँइ)अमरः । ३ गणिकारिकावृक्षे शब्दर० । गण--ण्वुल् । ४ हस्तिन्यां जटा० । “अनुरागवन्तमपि लोचनयोर्दधत वपुः स्वक- मतापकरम् । निरकासयद्रविमपेतवसुं वियदालयादपर- द्दिग्गणिका” माघः । वेश्यायाः साधारणस्त्रीत्वं लक्षणा- दिकं च सा० द० उक्तं यथा । “धीरा कलाप्रगल्भा स्याद्वेश्या सामान्यनायिका । नि- र्गुणानपि न द्वेष्टि न रज्यति गुणिष्वपि । वित्तमात्रं ममालोक्य सा रागं दर्शयेद्बहिः । काममङ्गीकृतमपि परिक्षीणधनं नरम् । मात्रा निष्कासयेदेषा पुनः स- [] न्घानकाङ्क्षया । तस्कराः पण्ड्रका मूर्खाः सुखप्राप्तध- नास्तथा । लिङ्गिनश्छन्नकामाद्या आसां प्रायेण वल्लभाः । एषापि मदनायत्ता क्वापि सत्यानुरागिणी । रक्तायां वा विरक्तायां रतमस्यां सुदुर्लभम्” । प्रसङ्गात् तस्याः पञ्चमजातित्वं तद्गमनादौ दण्ड दण्डाभावादिकं मिता- क्षरोक्तम् प्रदर्श्यते । “साधारणस्त्रीगमने दण्डमाह “अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च । गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चा- शत्पणिकन्दमम्” या० । गच्छन्नित्यनुवर्त्तते । उक्तलक्षणा- वर्णस्त्रियोदास्यस्ता एव स्वामिना शुश्रूषाहानिव्युदा- सार्थं गृहे एव स्थातव्यमित्येवं पुरुषान्तरोपभोगतो निरुद्धाः, अवरुद्धाः पुरुषनियतपरिग्रहा भुजिष्याः । यदा दास्योऽवरुद्धा भुजिष्या वा भवेयुस्तदा तासु तथा चशब्दाद्वेश्यास्वैरिणीनामपि साधारणस्त्रीणां भुजि- ष्याणां ग्रहणन्तासु च सर्वपुरुषसाधारणतया गम्या- स्वपि गच्छन् पञ्चाशत् पणन्दण्डन्दापनीयः पर- परिगृहीतत्वेन तासाम्परदारतुल्यत्वात् । एतच्च स्पष्ट- मुक्तन्नारदेन “स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी नि- ष्कासिनी तथा । गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः । आस्वेव तु भुजिष्यासु दोषः स्यात् परदारवत् । गम्यास्वपि हि नोपेयाद्यत्ताः पर- परिग्रहाः” इति । निष्कासिनी स्वाम्यनवरुद्धा दासी । ननु स्वैरिण्यादीनां साधारणतया गम्यत्वाभिधान- मयुक्तम् न हि जातितः शास्त्रतो वा काश्चन लोके साधारणाः स्त्रिय उपलभ्यन्ते । तथाहि स्वैरिण्यो- दास्यश्च तावद्वर्णस्त्रियएव “स्वैरिणी या पतिं हित्वा सवर्णं कामतः श्रयेत् । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः” इति स्मरणात् । न च वर्णस्त्रीणाम्पत्यौ जीवति भृते वा पुरुषान्तरोपभोगो घटते “दुःशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः । परिचार्य्यः स्त्रिया साध्व्या सततन्देववत् पतिः । कामन्तु क्षपयेद्देहं पुष्प- मूलफलैः शुभैः । न तु नामापि गृह्णीयात् पत्यौ प्रेते परस्य त्विति” निषेध(मनु)स्मरणात् । नापि कन्या- वस्थायां साधारणत्वं पित्रादिपरिरक्षितायाः कन्थाया एव दानोपदेशाद्दात्रभावेऽपि तथाविधाया एव स्वयं वरोपदेशात् । न च दासीभावात् स्वधर्माधिकार च्युतिः । पारतन्त्र्यं हि दास्यन्न स्वधर्मपरित्यागः । नापि वेश्या साधारणी वर्णानुलोमजव्यतिरेकेण गम्य [] जात्यन्तरासम्भवात् । तदन्तःपातित्वे च पूर्ववदेवागम्य त्वं प्रतिलेमजत्वे तु तासान्नितरामगम्यत्वम् । अतः पुरुषान्तरोपभोगे तासान्निन्दितकर्माभ्यासेन पातित्यात् पतितसंसर्गस्य च निषिद्धत्वान्न सकलपुरुषोपभोगयोग्य- त्वम् । सत्यमेवम् । किन्त्वत्र स्वैरिण्याद्युपभोगे पित्रादिरक्षकराजदण्डभयादिदृष्टदोषाभावाद्गम्यत्ववाचो- युक्तिः । दण्डाभावश्चावरुद्धासु दासीष्विति नियतपुरुष- परिग्रहोपाधितो दण्डविधानात्तदुपाधिरहितास्वर्था- द्गम्यते । स्वैरिण्याद्यानां पुनदण्डाभावो विधाना- भावात् “कन्याम्भजन्तीमुत्कृष्टं न किञ्चिदपि दापये- दिति” लिङ्गदर्शनाच्चावगम्यते । प्रायश्चित्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणिका, स्त्री, (गणः लम्पटगणः उपपतित्वेना- स्त्यस्याः इति ठन् ।) वेश्या । (यथा, हरिवंशे । ८५ । ९ । “गणिकानां पृथङ्मञ्चाः शुभैरास्तरणाम्बरैः ॥”) यूथिका । इत्यमरः । २ । ६ । १९ ॥ गणि- कारिकावृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ हस्तिनी । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गणिका" आता है (14)
गणेरुका गणिका । कुटनीवारस्त्री बाजारू स्त्री । गणिका । वेश्या । रंडीखला गणिका । वेश्या । —अनेकार्थ॰ पृ॰ २७स्वच्छंदचारिणी वारस्त्री । गणिका । वेश्या । रंडीऔपस्थिका रंडी । गणिका । विश्याग्यारहजीव पु संज्ञा पुं॰ ग्यारह भक्त । वे ये हैं-ध्रूव, प्रल्हाद, गणिका, शेषनाग,…हुस्नफरोश रूप का सौदा करनेवाली स्त्री । गणिका । तवायफ । वेश्यागणेरु कर्णिकार वृक्षविलासिनी सुंदरी युवा स्त्रीवेश्या वह स्त्री जो नाचती गाती और धन लेकर लोगों के साथ संभोग करती हो । गाने औ…सामान्या साहित्य के अनुसार वह नायिका जो धन लेकर किसी से प्रेम करती है । विशेष—इ…भुजिष्या दासी । सेविकाषबर्बटा बर्बटी संज्ञा स्त्री॰मसवासी एक स्थान पर केवल एक मास तक निवास करनेवाला विरक्त । वह साधु आदि जो एक म…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें