🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:54:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेश्या
veśyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेश्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह स्त्री जो नाचती गाती और धन लेकर लोगों के साथ संभोग करती हो । गाने और कसब कमानेवाली औरत । रंडी । पर्या॰—वारस्त्री । गणिका । रूपाजीवा । क्षुद्रा । शूला । वार- विलासिनो । लज्जिका । कुंभा । कामरेखा । पणयांगना । वारबधू । भोग्या । स्मरवीथिका । यौ॰—वेश्यापण—वेश्या के साथ संभोग करने के बदले दी जानेवाला रकम । वेश्यापति = जार । वेश्यावृत्ति = धन लेकर पर- पुरुषों से संभोग कराना । वेश्यावेश्म = वेश्यालय ।
२. टुंटुका । पाढा़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेश्या f. See below
वेश्या f. ‘intranda’, a harlot, courtezan, prostitute, Mn.; MBh. &c. (in comp. also वेश्य; see prec.)
Clypea Hernandifolia, L.
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेश्या A harlot, prostitute, courtezan, concubine; त्वं वापीव लतेव नौरिव जनं वेश्यासि सर्वं भज Mk. 1. 32; Me. 35, Y. 1. 141. --Comp. --आचार्यः {1} the master or keeper of prostitutes. {2} a pimp. {3} a catamite. --आश्रयः habitation of harlots. --गमनं debauchery, whoring. --गृहं a brothel. --जनः a harlot. --पणः the wages given to a prostitute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेश्या, स्त्री, टुण्डुकावृक्षः । आकनादि इति भाषा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (वेशमर्हति वेशेन दीव्यत्याचरति वेशेन पण्ययोगेन जीवति वा । वेश + यत् ।) स्वनामख्यातनारी । खान्की इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वारस्त्री २ गणिका ३ रूपाजीवा ४ । इत्यमरः ॥ वेष्या ५ । इति तट्टीका ॥ क्षुद्रा ६ शालभञ्जिका ७ । इति जटाधरः ॥ झर्झरा ८ शूला ९ वार- विलासिनी १० वारवाणिः ११ भण्डहासिनी १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ लञ्जिका १३ बन्धुरा १४ कुम्भा १५ कामरेखा १६ वर्व्वटी १७ । इति शब्दमाला ॥ साधारणस्त्री १८ पण्याङ्गना १९ पणाङ्गना २० भुजिष्या २१ वारबधूः २२ । इति हेमचन्द्रः ॥ भोग्या २३ स्मरवीथिका २४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्या लक्षणगमनफलादि यथा, -- “पतिव्रता चैकपत्नी द्वितीये कुलटा स्मृता । तृतीये वृषली ज्ञेया चतुर्थे पुंश्चली स्मृता ॥ [] वेश्या च पञ्चमे षष्ठे युङ्गी च सप्तमेऽष्टमे । तत ऊर्द्ध्वे महावेश्या सास्पृश्या सर्व्वजातिषु ॥ * ॥ यो द्बिजः कुलटाङ्गच्छेत् वृषलीं पुंश्चलीमपि । युङ्गीं वेश्यां महावेश्यां अवटोदं प्रयाति सः ॥ शताब्दं कुलटागामी धृष्टागामी चतुर्युगम् । षड्गुणं पुंश्चलीगामी वेश्यागामी गुणाष्टकम् ॥ युङ्गीगामी दशगुणं वसेत्तत्र न संशयः । महावेश्यागामुकश्च ततः शतगुणं भवेत् ॥ तदेव सर्व्वगामी चेत्येवमाह पितामहः । तत्रैव यातनां भुङ्क्ते यमदूतेन ताडितः ॥ तित्तिरिः कुलटागामी धृष्टागामी च वायसः । कोकिलः पुंश्चलीगामी वेश्यागामी वृकस्तथा ॥ युङ्गीगामी शूकरश्च सप्तजन्मसु भारते । महावेश्यागामुकश्च जायते शाल्मलिस्तरुः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २८ अध्यायः ॥ * ॥ वेश्यागमनपापं प्रकीर्णकम् । तस्य प्रायश्चित्तम् । तत्र सम्बर्त्तः । “पशुवेश्याभिगमने प्राजापत्यं विधीयते ।” तेन वेश्यागमने प्राजापत्यम् । तदशक्तौ धेनु- रेका । एतत् सकृद्गमने । अभ्यासे तु । चान्द्रा- यणेन चैकेन सर्व्वपापक्षयो भवेदिति आप- स्तम्बवचनाच्चान्द्रायणम् । इति प्रायश्चित्त- विवेकः ॥ * ॥ तदन्नादिकं निषिद्धम् । यथा, -- “पुंश्चल्यन्नञ्च यो भुङ्क्ते पुंश्चल्याजीवजीवनः । स्वलोममानवर्षञ्च लालाकुण्डे वसेद्ध्रुवम् ॥ ताडितो यमदूतेन तद्भोजी तत्र तिष्ठति । ततस्त्रिजन्मनि भवेत् कृष्णवर्णः पशुः शुचिः ॥ त्रिजन्मनि भवेच्छागस्ततो भवेत् सुदुःखितः । ततश्चक्षुःशूलरोगी ततः शुद्धः क्रमेण च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “पुंश्चल्यन्नञ्च यो भुङ्क्ते वेश्यान्नञ्च पतिव्रते । तद्व्रजेत्तु द्बिजो यो हि कालसूत्रं प्रयाति सः ॥ शतवर्षं कालसूत्रे स्थित्वा शूद्रो भवेद्ध्रुवम् । तत्र जन्मनि रोगी च ततः शुद्धो भवेद्द्विजः ॥” इति तत्रैव २८ अध्यायः ॥ * ॥ यात्राकाले तस्या दर्शनं शुभम् । यथा, -- “धेनुर्व्वत्सप्रयुक्ता वृषतुरगरथा दक्षिणावर्त्तवह्नि- र्दिव्यस्त्रीपूर्णकुम्भा द्विजनृपगणिकाः पुष्पमाला पताका । सद्योमांसं घृतं वा दधि मधु रजतं काञ्चनं शुक्लधान्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा पठित्वा फलमिह लभते मानवो गन्तुकामः ॥” इति समयप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेश्या" आता है (60)
शूला वेश्या । रंडीगणिका वेश्यामंजिका वेश्या । रंडीकुंभा वेश्यालंजिका वेश्या । रंडीअज्जुका वेश्या । बारवधू । विशेष—इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग केवल रूपकों में …कामरेखा वेश्या । वारांगनादेवदासी वेश्यापणांगना वेश्याक्षुद्रा वेश्यात्रपारंडा वेश्या । रंडीस्मरवीथिका वेश्या । रंडीसाधारणस्त्री वेश्या । रंडीहट्टविलासिनी वारवधू । वारांगना । वेश्यामसूरा वेश्या । रंडीवसूरा वेश्यानर्तकी नाचनेवाली, रंडी । वेश्या । नटीभोग्या वेश्या । रंडीरतायनी वेश्या । रंडीवर्चटी वेश्या । पातुरपरपुष्टा पराश्रया । वेश्यावारस्त्री बाजारू स्त्री । गणिका । वेश्या । रंडीपण्यस्त्री वेश्या । रंड़ीवारविलासिनी वेश्या । रंडीखला गणिका । वेश्या । —अनेकार्थ॰ पृ॰ २७कंजिनी वेश्यावारवधू वेश्या । रंडीवेशवधू वेश्या । रंडीकामलेखा वेश्या । वारांगनापुरनारी वारांगना । वेश्यावारनारी वेश्यावारवाणी वेश्यावेशस्था वेश्या । रंडीनगरमंडना वेश्या । रंडीपणसुंदरी वारवनिता । बाजारी स्त्री । रंडी । वेश्यापणस्त्री रंडी । वेश्यावेशवनिता वेश्या । रंडीकन्या अविवाहित लडकी । क्वारी लड़की । विशेष—पकाशर के अनुसार १० वर्ष की लड़की …गणेरु कर्णिकार वृक्षत्रपा लज्जा । लाज । शर्म । हयामलाका कामिनी स्त्रीऋच्छरा बेड़ीकावेरी दक्षिण की एक नदी जो पश्चिमी घाट से निकलकर बंगाल की खाड़ी में गिरती हैलासिका नर्तकीकुंभिका कुंभी । जलकुंभीसाधारणी एक अप्सरा का नामविलासिनी सुंदरी युवा स्त्रीनटी नट जाति की स्त्रीशुंडा सूँड़सामान्या साहित्य के अनुसार वह नायिका जो धन लेकर किसी से प्रेम करती है । विशेष—इ…कुलनायिका वाममार्ग या कौल धर्म के अनुसार वे स्त्रियाँ जिनकी पूजा कौल लोग चक्र मे…शालभंजिका कठपुतलीरंडा राँड़ । विधवा । बेवाकणेरा हस्तिनीकनेरा हस्तिनी । हथिनी । कणेराझर्झरा तारा देवी का नामदुष्टा खोटी । बुरे स्वभाव कीवेशकुल कुलटा स्त्री । दुश्चरित्रा स्त्रीखंडशीला नष्ट चरित्रवाली स्त्री । व्यभिचारिणीवर्द्धकी वर्धकी ^१ संज्ञा पुं॰ बढ़ई । लकड़ी का काम करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें