🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:42:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हालाहल
hālāhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हालाहल संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ हलाहल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हालाहल m. a partic. poisonous plant (the seed of which is said to resemble a cow's teat), Bhpr.
a kind of lizard, L.
a kind of spider, L.
हालाहल n. (rarely m.), a deadly poison prepared from the roots of the above plant, accord. to R. and BhP. produced at the churning of the ocean (cf. हलाहल), Kāv.; Suśr.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हाल(ला)हलं 1 A sort of deadly poison produced at the churning of the ocean; (being of a very virulent character it began to burn up everything when it was swallowed by the god Śiva); अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मास्म तात दृष्यः । ननु संति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानां Subhāṣ. --2 (Hence) A deadly poison or poison in general; see Bv. 1. 95, 2. 73; Pt. 1. 188. (Also written हलाहल or हालहाल).
हालाहलः 1 A kind of insect. --2 A kind of lizard. --ला A small mouse. --ली Spirituous liquor. --लं 1 = हालहल (1). --2 Spirituous liquor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हालाहल पुंन० हालेव हलति हस--अच् । १ स्थावरविषभेदे शब्दर० । २ कोटभेदे च पु० राजनि० । २ मद्ये स्त्री तत्र ङाष् राजनि० । “गोस्तनाभफला गुच्छस्तालपत्रच्छद- स्तथा । तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुषादयः । असौ हालाहलो ज्ञेयः किष्किन्धायां हिमालवे । दक्षिणाब्धितटे देशे कोङ्कणेऽपि च जायते” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हालाहलं, क्ली, पुं (हालामपि हलतीति । हल + अच् ।) विषभेदः । तत्पर्य्यायः । हाल- हलम् २ हाहलम् ३ हलाहलम् ४ हाल- हलम् ५ हाहालम् ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ तस्य स्वरूपं यथा, -- “गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा । तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः ॥ असौ हालाहलो क्षेयः किष्किन्ध्यायां हिमा- लये ॥ दक्षिणाब्धितटे देशे कोङ्कणेऽपि च जायते ॥” इति भावप्रकाशः ॥ मद्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा च वाभटे उत्तरस्थाने ३५ अध्याये । “कालकूटेन्द्रवत्साख्यशृङ्गीहालहलादि- कम् ॥”)
हालाहलः, पुं, (हालाहलमस्त्यस्येति । अच् ।) कीटविशेषः । तत्पर्य्यायः । अज्जलिका २ कुटिल- कीटकः ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हालाहल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें