🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:40:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हेला
helā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तुच्छ समझना । अवज्ञा । तिरस्कार ।
२. ध्यान न देना । बेपरवाई ।
३. खेल । खेलवाड़ । क्रीड़ा ।
४. बहुत सहज बात । बहुत आसान काम ।
५. श्रृंगार- चेष्टा । प्रेम की क्रीड़ा । केलि ।
६. साहित्य में अनुभावांत- र्गत एक प्रकार का हाव अर्थात् संयोग समय में स्त्रियों की मनोहर चेष्टा । नायक से मिलने के समय नायिका की विविध विलास या विनोदसूचक मुद्रा । उ॰—छीनि पितंवर कम्मर तें सु विदा दई मीड़ि कपोलन रोरी । नैन नचाय कही मुसुकाय 'लला फिर आइयो खेलन होरी ।' —पद्माकर (शब्द॰) । विशेष—संस्कृत के आचार्यें ने 'हेला' को नायिका के अट्ठाइस सात्विक अलंकारों में गिना है और उसे अति स्फुटता से लक्षित संभोगाभिलाष का भाव कहा है ।
७. स्त्रीसंभोग की प्रबल आकांक्षा [को॰] ।
८. चाँदनी । चंद्रिका [को॰] ।
९. संगीत में एक मूर्छना या स्वरकंपन [को॰] ।
हेला २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हल्ला]
१. पुकार । चिल्लाहट । हाँक । हल्ला । उ॰—सज्जणियाँ बउलाइ कइ मंदिर बइठी आइ । मंदिर कालउ नाग जिमि हेलउ दे दे खाइ । —ढोला॰, दू॰ ३७१ । क्रि॰ प्र॰—मारना ।—देना=आवाज देना । हल्ला मचाना । उ॰—आठ पहर अमला रा माँता हेलौ देता डोलौ । आनँदघन झूम्याई आवौ कोई गाली देलौ । —घनानंद, पृ॰ ४४५ ।
हेला ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ रेलना ( = ठेलना)] ठेलने की क्रिया या भाव । किसी भारी वस्तु को खिसकाने या हटाने के लिये लगाया हुआ जोर । धक्का । क्रि॰ प्र॰—मारना ।—देना ।
हेला ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हेल, हील ( = गलीज)] [स्त्री॰ हेलिन] गलीज उठानेवाला । मैला साफ करनेवाला । हलालखोर । मेहतर । डोम । उ॰—(क) बीछी साप आनि तहँ मेला । बाँका आइ छुवावहि हेला ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ २६३ । (ख) बाँका आनि छुवावहि हेले ।—पदमावत, पृ॰ ६३१ ।
हेला ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हेल ( = खेप)]
१. उतना बोझ जितना एक बार टोकरे या नाव, गाड़ी आदि में ले जा सकें । खेप । खेवा ।
२. बारी । पारी । मुहा॰—अब के हेले = इस बार । इस दफा ।
हेला ६ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰ हलैलह् का लघुरूप हेलह्] हर्रे । हरीतकी । हड़ [को॰] ।
हेला ७ संज्ञा स्त्री॰ [देशी] क्षिप्रता । शीघ्रता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेला f. (ifc. f(आ). ) disrespect, contempt (cf. अवहेला)
wanton sport, frivolity, amorous dalliance (of women; in dram. one of the 20 natural graces [सत्त्व-ज अलंकार] of the Nāyikā), Daśar.; Sāh. &c.
sport, pastime, carelessness, ease, facility (ibc. and instr. sg. or pl. ‘in sport’, ‘sportively’, ‘easily’, ‘at once’; तृण-हेलया, ‘as if it were a straw’), Kāv.; Kathās. &c.
moonlight, L.
= प्रस्ताव, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1305,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेला [हेड्-भावे-डस्य लः] 1 Contempt, disrespect, insult; Śi. 12. 72. --2 (a) Amorous sport or dalliance, wanton sport; S. D. 128; D. R. 2. 32. (b) Pleasure, delight, pastime; Māl. 9. 43. --3 Strong sexual desire; प्रौढेच्छयाऽतिरूढानां नारीणां सुरतोत्सवे । शृंगारशास्त्रतत्वज्ञैर्हेला सा परिकीर्तिता ॥ --4 Ease, facility; Śi. 1. 34; हेलया ‘easily’, without any difficulty or trouble. --5 Moonlight. --6 A pause in a note or shaking (as in music).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेला स्त्री हेड--अनादरे भावे अ डस्य लः । १ अनादरे स्त्रीणां शृङ्गारभावजे “प्रौढेच्छा याऽतिरूढानां नारीणां सुरतीत्सवे । शृङ्गारशास्त्रतत्त्वज्ञैः हेला सा- परिकीर्त्तिता” इत्युक्ते २ चेष्टाविशेषे । “देहात्मकं भवेत् सत्त्वं सत्त्वात् भावः समुत्थितः । भावात् समुत्थितो हावो हावात् हेला समुत्थिताः” हाव एव भवेद्धेला व्यक्तं शृङ्गारसूचकः” उज्ज्वल० ३ ज्योत्स्नायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5437,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेलाः, स्त्री, (हिल् + घञ् । टाप् ।) स्त्रीणां शृङ्गारभावजक्रियाविशेषः । इत्यमरः । १ । ७ । ३२ ॥ सुरते प्रौढेच्छा हेला । यदाह । “प्रौढेच्छा याति रूढानां नारीणां सुरतोत्सवे । शृङ्गारशास्त्रतत्त्वज्ञैर्हेला सा परिकीर्त्तिता ॥” इति । अन्ये तु । “स एव हेला सुव्यक्तः शृङ्गाररससूचकः ।” इत्याहुः । अस्यार्थः । हाव एव स्फुटशृङ्गा- रानुभावो हेलेति । अन्ये त्वाहुः विलासादयो दश स्वाभाविकाः भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः शोभादयः सप्त प्रयत्नजाः । इति विंशतिरल- ङ्काराः । तेषु । “देहात्मकं मवेत् सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः । भावात् समुत्थितो हावो हावाद्धेला समु- त्थिता ॥” इति ॥ हिल श हावकृतौ घञ् स्त्रीत्त्वं लोकाश्रयात् । हेलिरपि । “हेलिः पुंसि रवौ हेलिर्हेलायामपि योषिति ।” इति हड्डः । इति भरतः ॥ अपि च । “हाव एव भवेद्धेला व्यक्तः शृङ्गारसूचकः ।” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ * ॥ अवज्ञा । इति मेदिनी ॥ (यथा, मार्कण्डेय- पुराणे । १४ । २९ । “स्वल्पं पुण्यं शुभं गन्धं हेलया सम्प्रयच्छति । स्पर्शं वाप्यथवा शब्द रसं रूपमथापि वा ॥”) ज्योत्स्ना इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-550-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें