🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हैमवत
haimavata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हैमवत १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ हैमवती]
१. हिमालय का । हिमालय संबंधी ।
२. हिमालय पर होनेवाला । हिमालय से उत्पन्न ।
३. हिम या बर्फ से युक्त । बर्फीला । हिम से भरा हुआ ।
हैमवत २ संज्ञा पुं॰
१. वह जो हिमालय पर रहता हो । हिमालय का निवासी ।
२. एक प्रकार का विष ।
३. एक राक्षस का नाम ।
४. एक संप्रदाय का नाम । बौद्धों का एक भेद ।
५. मुक्ता । मोती ।
६. पुराणनुसार पृथ्वी के एक वर्ष या खंड का नाम । भारतवर्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैमवत mf(ई)n. (fr. हिम-वत्) belonging to or situated or growing on or bred in or coming or flowing from the Himālaya mountains, AV. &c. &c.
snowy, covered with snow, MW.
हैमवत m. a kind of vegetable poison, L.
a kind of demon, MānGṛ.
pl. the inhabitants of the Himālaya mountains, MBh.; Hariv.
N. of a school, Buddh.
हैमवत n. a pearl, L.
N. of a Varṣa, MBh.; Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैमवत a. (ती f.) [हिमवतो अदूरभवो देशः तस्येदं वा अण्] 1 Snowy. --2 Flowing from the snowy, i. e. Himālaya, mountain; R. 16. 44. --3 Bred in, belonging to, or situated on, the Himālaya mountain; Ku. 3. 23, 2. 67. --तः A kind of poison. --तं Bhāratavarṣa or India.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमवत न० हिमवतोऽदूरभवो देशः तस्येद वा अण् । १ भारतवर्षेस्य वर्षभेदे त्रिका० । “एतर्द्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः” विष्णुपु० । २ हिमालयसम्बन्धिनि त्रि० ३ विष- भेदे पु० हेमच० । तस्यापत्यं तत्र भवो वा अण् । ५ पार्वत्यां ६ हरीतक्यां अमरः स्त्री ङीप् । ७ स्वर्णक्षीर्य्यां [] ८ श्वेतवचायाञ्च स्त्री मेदि० ङीप् ९ गङ्गायां १० रेणुकायां स्त्री धरणिः ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5438-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमवतं, क्ली, (हिमवतोऽदूरभवो देशः हिमवत इदं वा । अण् ।) भारतवर्षम् । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥
हैमवतः, पुं, विषभेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ (हिमा- लयसम्बन्धिनि, तज्जाते च त्रि ॥ देशविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ५० । २० । “निषदान् पारसीकांश्च कृष्णान् हैमवतां- स्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-551-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें