🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंचल
aṃcala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंचल संज्ञा पुं॰ [सं॰] साड़ी वा ओढ़नी का वह भाग जो सिर अथवा कंधे पर से होता हुआ सामने छाती पर फैला हुआ हो । साड़ी का छोर । आँचल । पल्ला । छोर । अँचरा । उ॰— बहुरि बदन बिधु अंचल ढाँकी ।—मानस, २ ।११७ ।
२. दुपट्टा । उपरना । उ॰—लोचन सजल प्रेम पुलकित तन गर अंचल कर माल ।—सुर॰, १ ।१८९ ।
३. किसी प्रदेश या स्थान आदि का एक भाग । उ॰—वन गृहा कुंज मरु अंचल
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अञ्चल m. (perhaps also अम्) n. the border or end of a garment, especially of a woman's garment, of a veil, shawl. (in Bengālī, a strip of country, district.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंचलः --लं [अंचति प्रांतं; अंच्-अलच्] 1 The border or end (of a garment), skirt or hem (Mar. पदर); क्षीणांचलमिव पीनस्तनजघनायाः Udbhaṭa. --2 Corner or outer angle (as of the eye); दृगंचलैः पश्यति केवलं मनाक् ibid.; यदि चलांचले लोचने Mv. 6. 9.
अंचलः --लं [अंचति प्रांतं; अंच्-अलच्] 1 The border or end (of a garment), skirt or hem (Mar. पदर); क्षीणांचलमिव पीनस्तनजघनायाः Udbhaṭa. --2 Corner or outer angle (as of the eye); दृगंचलैः पश्यति केवलं मनाक् ibid.; यदि चलांचले लोचने Mv. 6. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0026-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्चल पु० अञ्चति प्रान्तम् अन्च--अलच् । वस्त्रप्रान्ते “क्षीणाञ्चलमिव पीनस्तनजघनायाः कुलीनायाः” इति “भूमौ दत्त्वा पदमिह समाधेहि चेलाञ्चलेऽस्मिन्निति च उद्भट्टः । प्रान्तभागे “दृगञ्चलैः पश्यति केवलं मना- गिति” उद्भट्टः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0093,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्चलः, पुं, (अञ्चति प्रान्तभागं गच्छति अञ्च + अलच्) वस्त्रप्रान्तभागः । आँचल इति भाषा । इति हलायुधः ॥ (यथा साहित्यदर्पणे । -- “ऊरुः कुरङ्गकदृशश्चञ्चलचेनाञ्चलोभाति” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंचल" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें