🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:58:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंजलि
aṃjali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वैसे दो हाथ जोड़ने पर (2.6.86)
सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज (2.7.42) ब्रह्मवर्चस · वृत्ताध्ययनर्द्धि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंजलि संज्ञा स्त्री॰ दे॰ अंजली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अञ्जलि See s.v. below.
अञ्जलि m. (√ अञ्ज्), the open hands placed side by side and slightly hollowed (as if by a beggar to receive food; hence when raised to the forehead, a mark of supplication), reverence, salutation, benediction
a libation to the Manes (two hands full of water, उदकाञ्जलि), VP. &c.
a measure of corn, sufficient to fill both hands when placed side by side, equal to a kuḍava.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंजलिः [अंज्-अलि Uṇ. 4. 2] 1 A cavity formed by folding and joining the open hands together, the hollow of the hands; hence, a cavity-ful of anything (changed to अंजल or ˚लि after द्वि and त्रि in द्विगु comp., P. V. 4. 102); न वार्यंजलिना पिबेत् Ms. 4. 63; सुपूरो मूषिकांजंलिः Pt. 1. 25; अरण्यबीजांजलिदानलालिताः Ku. 5. 15; प्रकीर्णः पुष्पाणां हरिचरणयोरंजालेरंयं Ve. 1. 1 a cavityful of flowers; so जलस्यांजलयो दश Y. 3. 105 10 cavity-fuls or libations of water; श्रवणांजलिपुटपेयं Ve. 1. 4 to be drunk by the cavity of the ear; अंजलिं रच्, बंध्, कृ or आधा fold the hands together and raise them to the head in supplication or salutation; बद्धः कातर्यादरविंदकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामांजलिः U. 3. 37. --2 Hence a mark of respect or salutation; कः शक्रेण कृतं नेच्छेदधिमूर्धानमंजलिम् Bk. 8. 84; बध्यतामभययाचनांजलिः R. 11. 78. --3 A measure of corn = कुडव; another measure = प्रसृत, or one-half of a मानिका. --Comp. --कर्मन् n. folding the hands, respectful salutation; लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् क्रुद्धं चांजलिकर्मणा Chāṇ. 33. --कारिका {1} an earthen doll making the अंजलि (?). {2} N. of a plant, Mimosa Pudica (लज्जालु). --पुटः-टं the cavity formed by joining the hands together; hollowed palms of the hand.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0027-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्जलि पु० अन्ज--अलि । संयुतकरपुटे, “श्रवणाञ्जलि- पुटपेयमिति वेणी० । “न्यायप्रसूनाञ्जलिरिति” उदयनः कुडवपरिमाणे च अञ्जलिपरिमितद्रव्येच “प्रकीर्णः पुष्पाणां हरिचरणयोरञ्जलिरयमिति” वेणी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0094,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्जलिः, पुं, (अन्ज + अलि श्रवणाञ्जलिपुटपेय- मिति बेणीसंहारनाटके) हस्तसम्प्रुटः । आँज्ला इति भाषा । कुडवपरिमाणं । इति मेदिनी ॥ (यथा रामायणे । न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषिते । क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं- रचितोऽञ्जलिः) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंजलि" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें