🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:09:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अग्र
agra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का शिखर (2.4.12) शिरस् · शिखर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अग्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आगे का भाग । अगला हिस्सा । आगा । उ॰—बहुरि करि कोप हल अग्र पर बक्र धरि कटक को सकल चाहत डुबायो । —सूर॰ (शब्द॰) ।
२. सिरा । नोक । उ॰— जैसे जव के अग्र ओस कन प्राण रहत ऐसे अवधिहि के तट । — सूर (शब्द॰) ।
३. स्मृति के अनुसार अन्न की भिक्षा का एक परिमाण जो मोर के ४८ अंडों के बराबर होता है ।
४. श्रृंग । शिखर (को॰) ।
५. श्रेष्ठता । उत्कर्ष (को॰) ।
६. आलंबन । अवलंबन (को॰) ।
७. प्रारंभ । शुरुआत (को॰) ।
८. समूह । भाड़ (को॰) ।
९. पल नाम की एक तौल (को॰) ।
१०. अपने वर्ग या जाति का सर्वोत्तम पदार्थ (को॰) ।
११. सूर्य का घेरा या मंडल (को॰) ।
अग्र २ क्रि॰ वि॰ आगे । उ॰—चली अग्र करि प्रिय सखि सोई । प्रीत पुरातन लखइ न कोई । —तुलसी॰ (शब्द॰) ।
अग्र ३ वि॰
१. अगला । प्रथम ।
२. श्रेष्ठ । उत्तम ।
३. प्रधान । मुख्य ।
४. अधिक । ज्यादा । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अग्र mfn. (fr. √ अङ्ग्, Uṇ.), foremost, anterior, first, prominent, projecting, chief, best, L.
supernumerary, L.
अग्र n. foremost point or part
tip
front
uppermost part, top, summit, surface
point
and hence, figuratively, sharpness
the nearest end, the beginning
the climax or best part
goal, aim
multitude, L.
a weight, equal to a pala, L.
a measure of food given as alms, L.
(in astron.) the sun's amplitude
अग्र n. (also) rest, remainder, Līl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (6,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग्र न० अङ्ग--रक् नलोपः । उपरिभागे, शेषभागे, आलम्बने पूर्व्वभागे, उत्कर्षे समूहे च । प्रधाने, अधिके, प्रथमे च त्रि० । तत्र पूर्व्वभागे अग्रकायः “अथा- ग्रहस्ते मुकुलीकृताङ्गुलाविति” कुमा० । ऊर्द्ध्वे “शृङ्गाणि यस्याग्रसरोरुहाणि इति” कु० । आलम्बने, “मनुमेका- ग्रमासीनमिति” मनुः प्रधाने “अथाग्रमहिषी राज्ञ” इति प्रथमे अग्रहायणेष्टिरिति । पुरोऽर्थे, अग्रसरः । शेषभागे, “हर्म्म्याग्ररूढेषु तृणाङ्कुरेष्विति” रघुः । “सूच्यग्रेण न दातव्यं विना युद्धेन केशवेति” “बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य चेति” “आराग्रमात्रोह्यपरोऽपि दृष्टः इति” च श्रुतिः । अधिके “अथाग्ररयशालिनेति” । शृङ्गे, “कै- लासाग्रसमासीनमिति” तन्त्रम् उत्कर्षे, अग्रादग्रं रोहतीति ता० ब्रा० अग्रमुत्कर्षमिति माधवाचार्य्यः अधिके “साग्रं वर्षशतमिति” रामा० अक्षरूपपलपरिमाणे (ज्योतिषोक्तस्य अक्षरूपपलस्य परिमाणार्थेऽंशभेदे) च । अक्षक्षेत्रसाधनार्थायां सिद्धान्तशिरोमण्युक्तायाम् अक्षक्षेत्रकर्णेन गुणितायां स्वकोट्या हृतायां क्रान्ति- ज्यायां स्त्री । “क्रान्तिज्यके कर्णगुणे विभक्ते कोट्या भुजेनाप्तमिताग्रका स्यात्” इति सि० शि० । [] “क्रान्तिज्या अक्षश्रुतिकर्णेन गुणिता द्विः स्थाप्या एकत्र स्वकोट्या भक्ता सती अग्रा भवतीति” प्रमिता० । “रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा । इष्टच्छाया- विषुवतोर्मध्यमग्राभिधीयते” इति सूर्य्यसिद्धान्तपारिभाषिते- ऽर्थे च स्त्री । विवृतञ्चैतत् रङ्गनाथेन यथा “अथाग्राज्ञानार्थ- माह । तस्मिंश्चतुरस्रे पूर्वापररेखात उत्तरभागे विषुवद्भा- ग्रगाक्षभागप्रदेशस्थाक्षभाङ्गुलान्तरितेत्यर्थः । प्राच्यपरा रेखा पूर्व्वापररेखानुकारा रेखा तथा सर्वतस्तुल्यान्तरेण यथेष्ट- च्छायाक्षरेखाभुजान्तरेण कार्य्या । अनन्तरमिष्टच्छायाविषु- वतोरिष्टच्छायाक्षरेखाक्षभाग्ररेखयोरित्यर्थः । मध्यं चतु- रस्रेऽङ्गुलात्मकमन्तरालं सर्वतस्तुल्यम् । अग्रा कर्णवृत्ताग्रो- च्यते । अत्रोपपत्तिः । भुजस्य कर्णवृत्ताग्रा पलभा- संस्कारेणाग्रा उक्ता तद्दक्षिणगोले पलभाधिकोत्तरभुजसद्भावेन पलभोनो भुजोऽग्रेति, प्राच्यपरसूत्रादुत्तरभागेऽक्षभाग्ररेखा भुजमध्ये भवतीति द्वयो रेखयोरन्तरमग्रा पलभोनभुज- रूपा । एवमुत्तरगोल उत्तरभुजस्य पलभाल्पत्वाद्भुजोन- पलभाग्रेति पलभारेखा प्राच्यपरसूत्रादुत्तरभागस्था भुज- रेखातोऽप्यग्रान्तरेणोत्तरदिशीति द्वयो रेखयोरन्तरं भुजो- नपलभारूपं कर्णवृत्ताग्रा । एवं दक्षिणभुजस्य पलभोना- ग्रात्वात् पलभायुतोऽग्रेति प्राच्यपरसूत्राद्भुजाग्रापलभाग्रा- रेखयोः क्रमेण याम्योत्तरत्वात् तयोरन्तरालं पलभाभुजैक्य- रूपमग्रा पलभायाः शङ्कुतलानुकल्पत्वात् सदोत्तरत्वं छाया- सम्बन्धाद्युक्तम्” इति । “अग्रशब्दस्यावयवरूपैकदेश- परत्वे हस्ताग्रं तद्वत्परत्वे अग्रहस्त” इति यथोक्तम् वामनेन, “हस्ताग्राग्रहस्तयोर्गुणगुणिनोर्भेदादिति” । अग्र + भवाद्यर्थे यत् । अग्र्यः । घ अग्रियम् । कुशाग्रमिव छ । कुशाग्रीयः । इवार्थे शाखादि० य अग्र्यः ॥ अग्रः ऋषिभेदस्तद्गोत्रापत्ये नडादि० फक् । आग्रायणः । तत्तदर्थेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0064-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग्रं, क्ली, (अग्यते अगति वा । अग कुटिलायां गतौ ऋज्रेन्द्रेति साधु ।) उपरिभागः । आगा इति भाषा । अस्य पर्य्यायः । शिरः २ शिखरं ३- इत्यमरः ॥ पुरस्तात् । अवलम्बनं । पलपरि- माणं । प्रान्तं । समूहः । इति मेदिनी ॥ (भिक्षाविशेषः । ग्रासचतुष्टयम् । “ग्रासप्र- माणा भिक्षास्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम्” ॥ इति स्मृतेः ।)
अग्रः, त्रि, श्रेष्ठः । उत्तमः । इत्यमरः ॥ प्रधानं । अधिकः । प्रथमः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-011-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें