🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:13:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुराधा
anurādhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुराधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] २७ नक्षत्रों में १७ वाँ नक्षत्र । उ॰— भादौ सुकला छटठ को, जो अनुराधा होय । ताता संवत यों जुड़े, भूखा रहै न कोय (शब्द॰) । विशेष—यह सात तारों के मिलने से सर्पाकर दिखाई देता है । यह नक्षत्र बड़ा शुम और मंगलिक माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-राधा [AV. &c.] f. the seventeenth of the twenty-eight Nakṣatras or lunar mansions (a constellation described as a line of oblations).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (37,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुराधा स्त्री० अनुगता राधां विशाखाम् अत्या० स० । सप्तविंशतिधाविभक्तस्य राशिचक्रस्य सप्तदशभागात्मके नक्ष- त्रभेदे “रेवत्युत्तररोहिणीमृगशिरोमूलानुराधामघेति” [] ज्योति० । “राधे विशाखेसुहवानुराधाज्येष्ठासु नक्षत्रेष्विति” श्रुतिः । “शिखिगुणरसेन्द्रियानलशशिविषयगुणर्तुपञ्चवसु- पक्षाः । विषयैकचन्द्रभूतार्णवाग्निरुद्राश्विवसुदहनाः । भूत- शतपक्षवसवो द्वात्रिंशच्चेति तारकामानम् । क्रमशोऽश्विन्या- दीनां कालस्ताराप्रमाणेन । नक्षत्रजमुद्वाहे फलमब्दैन्ता- रकामितैः सदसत् । दिवसैर्ज्वरस्य नाशो व्याधेरन्यस्य वा वाच्यः” इति वृ० उक्तेस्तस्याः चतुस्तारात्मकत्वम् । अश्विय- मदहनकमलजशशिशूलभृददितिजीवफणिपितरः । योन्य र्यमदिनकृत्त्वष्टृपवनशक्राग्निमित्राश्च । शक्रो निरृतिस्तोयं विश्वे देवा हरिर्वसुर्वरुणः । अजपादोऽहिर्बुध्न्यः पूषा चेतीश्वरा भानाम्” इति वृहत्संहितोक्तेस्तस्या मित्रदेव- ताकत्वम् । तस्य च योगतारा “ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां वार्ह- म्पत्यस्य मध्यमा” इति सूर्य्यसि० उक्तेर्मध्यमा तारा । तत्र भवः अणो लुक् “लुक्तद्धितलुकीति” पा० स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । अनुराधस्तज्जाते त्रि० । नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यणस्तु लुप् “लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचनमिति” पा० अनु- राधा अनुराधानक्षत्रयुक्तकाले ततः सप्तम्यर्थे तृतीयेति भेदः । पृ० दीर्घः । अनूराधाप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0183-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुराधा, स्त्री, (राधां विशाखामनुगता, कुगति- प्रादयैति सूत्रेण समासः ।) सप्तदशनक्षत्रं । तस्या रूपं । सर्पाकृतिसप्ततारामयं । इति कालि- दासः । “बलिनिभताराचतुष्टयात्मकं” । इति दीपिकाटीका ॥ अस्या अधिदेवता मित्रः । तत्र जातफलं । यथा, -- “सत्कीर्त्तिकान्तिश्च सदोत्सवः स्या- ज्जेता रिपूणाञ्च कलाप्रवीणः । स्यात्सम्भवे यस्य किलानुराधा सम्पत्प्रमादौ विविधौ भवेतां ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-051-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अनुराधा" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें