🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:53:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपराजित
aparājita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपराजित १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ अपराजिता] जो पराजित न हुआ हो । अविजित ।
अपराजित २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शिव ।
३. कृष्ण का एक पुत्र (को॰) ।
४. एक विषैला कीट (को॰) ।
५. एकादश रुद्रों में से एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-पराजित mf(आ)n. unconquered, unsurpassed, RV. &c.
अ-पराजित m. a poisonous insect, Suśr.
Viṣṇu
Śiva
one of the eleven Rudras, Hariv.
a class of divinities (constituting one portion of the so-called Anuttara divinities of the Jainas)
N. of a serpent-demon, MBh.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a mythical sword, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (51,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपराजित a. Unconquered, invincible, unsurpassed; ˚ता दिक् the northeast direction, so called because the Gods were not defeated there; त (देवासुराः) उदीच्यां प्राच्यां दिश्ययतंत ते ततो न पराजयंत सैषा दिगपराजिता Ait. Br., Ms. 6. 31. --तः 1 A sort of poisonous insect. --2 N. of Viṣṇu; of Śiva. --3 One of the 11 Rudras. --4 A class of divinities forming a portion of the अनुत्तर divinities of the Jainas. --5 N. of a sage. --ता 1 N. of Durgā, to be worshipped on the Vijayādaśamī or Daśarā day; दशम्यां च नरैः सम्यक् पूजनीयाऽपराजिता ।… ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्धिनी Skanda P. --2 N. of several plants; दूर्वा, शेफालिका, जयंती, असन, शंखिनी, हपुषा, असनपणीं. --3 A kind of plant (or ओषधि) fastened round the wrist and serving as a charm or amulet; see Ś. 7. (In Vikramorvaśī Act 2, Kālidāsa uses अपराजिता in the sense of a spell or विद्या; ननु भगवता देवगुरुणा अपराजितां नाम शिखाबंधनविद्यामुपदिशता त्रिदशपरिपक्षस्यालंघनीये कृते स्वः). --4 The northeast quarter; see under ˚त above. --5 A kind of metre of 4 lines with 14 syllables in each. --6 A sort of Yoginī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0109-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपराजित पु० परा + जि--क्त न० त० । शिवे, विष्णौ, तयोः केनाप्यपराजितत्वात्तथात्वम् ऋषिभेदे च । परा- जितभिन्ने त्रि० । दूर्वायां, शेफालिकायां, जयन्तीवृक्षे, असनवृक्षे, शङ्क्षिनीवृक्षे, हपुषावृक्षे असनपर्ण्याम्, ऐशान्यां दिशि “अपराजितां वास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मग” इति मनुः “अपाजितामैशानीं दिशमिति” कुल्लू० । चतु- वृशाक्षरपादके “ननरसलगैः स्वरैरपराजितेति” वृ० र० उके छन्दोभेदे, दुर्गायां देव्यां “अपर्ण्णा चापराजितेति” दुर्गास्तोत्रम् “नास्ति पराजितं शत्रोः पराजयो यस्याः ५ त० । विजयदशम्याम् पूजनेन अपराजयदातृदुर्गामूर्त्ति- भेदे । सा च आश्विनशुक्लदशम्यां श्रवणयुतायामपराह्णे सन्ध्यायां वा पूज्या यथा हेमाद्रौ व्रतखण्डे “आश्विनशुक्ल- पक्षमुपक्रम्य” “दशम्यां च नरैः सम्यक् पूजनीयाऽपरा- जिता । क्षेमार्थं विजयार्थञ्च पूर्व्वोक्तविधिना नरैः । नवमीशेषयुक्तायां दशम्यामपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्द्धिनी” स्कान्दम् । “आश्विने शुक्लपक्षे तु दशम्यां पूजयेन्नरः । एकादश्यां न कुर्व्वीत पूजन- ञ्चापराजितमिति” निर्ण्णयसिन्धौ स्कान्दम् । “उदये दशमी किञ्चित् संपूर्ण्णैकादशी यदि, श्रवणर्क्षं यदा काले सा तिथि- र्विजयाभिधेति” हेमाद्रौ काश्यपः । “कालेऽपराह्णे” इति निर्ण्णयसिन्धुः । तस्याश्च अपराह्णपूज्यता हेमाद्रौ दर्शिता ततएव तदगवन्तव्यम् । “नाधयोव्याधयस्तस्य भवन्ति न पराजयः श्रियं पुण्यमवाप्नोति विजयञ्च सदा भुवीति” तत्पूजायाः फलत्वेन अपराजयस्योक्तेस्तस्यास्तथात्वम् । तत्पूजाङ्गदशम्या अपि अपराजयहेतुत्वात् विजयहेतुत्वाच्च अपराजितेति विजयेति च नाम अतएव “पूजनञ्चापराजित” मित्युकमपराजितामधिकृत्यकृतत्वात् पूजनस्यापराजित- त्वम् तत्र पूजनप्रकारस्तु हेमाद्रौ व्रतखण्डे अपराजित- दशमोप्रकरणे दृश्यः । योगिनीभेदे तत्स्वरूपं ध्यानशब्दे नक्ष्यते । अःविष्णः पराजितः तुल्यवर्णतया यया । [] विष्णुक्रान्तायां स्वनामख्यातायां लतायां च स्त्री । अधिकं विजयदशम्यां वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0232-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपराजितः, पुं, (परा + जि + क्तः, ततो नञ्- समासः ।) शिवः । विष्णुः । ऋषिविशेषः । अनि- र्ज्जिते त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-064-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपराजित" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें