🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:48:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभियुक्त
abhiyukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभियुक्त वि॰ [सं॰] [ स्त्री॰ अभीयुक्त ]
१. जिसपर अभियोग चलाया गया हो । जो किसी मुकदमे में फँसा हो । प्रतिवादी । मुल- जिम । अभियोक्ता का उलटा ।
२. लिप्त । संलग्न । उ॰— कहाँ आज वह चितवन चेतन, श्याम मोह कज्जल अभि— युक्त । —अपरा, पृ॰ १२० ।
३. विद्वान् । विशेषज्ञ । दक्ष (को॰) ।
४. नियुक्त (को॰) ।
५. कथित (को॰) ।
६. उपयुक्त । ठीक (को॰) ।
७. अध्यवसायी (को॰) ।
८. आक्रांत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-युक्त mfn. applied, intent on (loc.)
diligent, versed in (loc.)
appointed
attacked (by an enemy), assailed
blamed, rebuked, L.
(in law) accused, charged, prosecuted, a defendant, Yājñ. &c.
अभि-युक्त m. pl. N. of the Vaiśyas of Kuśa-dvīpa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (68,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभियुक्त p. p. 1 (a) Engaged or occupied or absorbed in, applying oneself to, intent on; स्वस्वकर्मण्यधिकतरमभियुक्तः परिजनः Mu. 1. (b) Diligent, persevering, resolute, zealous, intent, assiduous, zealously engaged, attentive, careful; इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा U. 3. 30; Mu. 1. 13; Dk. 55; अश्वावेक्षणेऽ [] नभियुक्ते Mu. 3; भवतु भूंयोभियुक्तः स्वरव्यक्तिमुपलप्स्ये Mu. 1; Bg. 9. 22; Kām. 5. 77. --2 Well-versed or proficient in; शास्त्रार्थेष्वभियुक्तानां पुरुषाणां Kumārila. --3 (Hence) Learned, of acknowledged position; a competent judge, an expert, connoisseur, a learned person (m. also in this sense); न हि शक्यते दैवमन्यथा कर्तुमभियुक्तेनापि K. 62; अन्येऽभियुक्ता अपि नैवेदमन्यथा मन्यंते Ve. 2; सूक्तमिदमभियुक्तैः प्रकृतिर्दुस्त्यजेति ibid. --4 Attacked, assailed; अभियुक्तं त्वयैनं ते गंतारस्त्वामतः परे Śi. 2. 101; Mu. 3. 25. --5 Accused, charged, indicted; Mk. 9. 9; prosecuted; a defendant; अभियुक्तोऽ भियोगस्य यदि कुर्यादपह्नवं Nārada. --6 Appointed. --7 Said, spoken.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0136-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभियुक्त त्रि० अभि + युज--क्त । १ परैः रुद्धे, २ आसक्ते व्यव- हारविषये ३ प्रतिवादिनि च । “अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवम्” नार० । “अभियुक्तन्तु नान्येन नोक्तं विप्रकृतं नयेदिति” या० । ४ पराक्रान्ते “नागाभियुक्त इव युक्तमहो महेभः” माघः । ५ आप्ते वृद्धतमे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0297,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभियुक्तः, त्रि, (अभि + युज् + क्तः ।) तत्परः । पर- कर्तृकरुद्धः । इति मेदिनी ॥ (“उद्दामेन द्विरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः” । इति उत्तरचरिते । “अभियुक्तो यदा पश्येत् न किञ्चिद्धितमात्मनः । युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह” । इति हितोपदेशे ।) स्मृतिशास्त्रमते अभियोग- विषयीभूतः । आसामी इति ख्यातः । तत्पर्य्यायः । प्रत्यर्थी २ प्रतिवादी ३ । यथा, -- “अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुर्य्यादपह्नवं । मिथ्या तत्तु विजानीयादुत्तरं व्यवहारतः” ॥ इति व्यवहारतत्त्वे नारदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभियुक्त" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬