🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:24:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिषेक
abhiṣeka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिषेक संक्षा पु॰ [सं॰]
१. जल से सिंचन । छिड़काव ।
२. ऊपर से जल डालकर स्नान ।
३. बाधाशांति या मंगल के लिये मंत्र पढ़कर कुश और दूब से जल छिड़कना । मार्जन ।
४. विधिपूर्वक मंत्र से जल छिड़ककर अधिकारप्रदान । राजपद पर निर्वाचन ।
५. यज्ञादि के पीछे शांति के लिये स्नान ।
६. शिवलिंग के ऊपर तिपाई के सहारे जल से भरकर एक ऐसा घड़ा रखना जिसके पेदे में बारीक छेद, धीरे धीरे पानी टपकने के लिये हो । रुद्राभिषेक । यौ॰—अभिषेकपात्र = अभिषेक का पात्र । अभिषेकाह=अभिषेक का दिन । राज्यारोहण का दिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-षेक m. anointing, inaugurating or consecrating (by sprinkling water), inauguration of a king, royal unction
the water or liquid used at an inauguration, ŚBr. &c.
religious bathing, ablution, MBh. &c.
bathing of the divinity to whom worship is offered, L. (cf. महाभिषेक and मूर्धाभिषेक.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (71,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिषेकः 1 Sprinkling, watering, wetting. --2 Anointing, inaugurating or consecrating by sprinkling water (a king, idol &c.). --3 (Particularly) Coronation, inauguration, installation (of kings); royal unction; अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः R. 14. 7. --4 The (holy) water required at inauguration, coronation water; अमात्यपरिषदं ब्रूहि संभ्रियतामायुषो राज्याभिषेक इति V. 5; यौवराज्य˚ ibid.; R. 17. 14. --5 Bathing; ablution, holy or religious bathing; अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय Ś. 4; अत्राभिषेकाय तपोधनानां R. 13. 51, 1. 85, 10. 63, 13. 58, 14. 82; K. 22, 36, 96; Ku. 5. 16; 7. 11; Ś. 7. 12; H. 4. 87. --6 Bathing or sprinkling with water (of a divinity to whom worship is offered). --Comp. --अहः day of coronation. --शाला coronation-hall.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0139-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषेक पु० अभि + सिच--घञ् । १ विधिना शान्त्यर्थं, सेचने, २ अधिकारप्राप्त्यर्थं स्नाने, यथा “अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः” रघुः । मन्त्रादिना शिरसि जलप्रक्षेपमात्रेण ३ मार्जने । ४ स्नानमात्रे च । “कृताभिषेकां हुतजातवेदसम्” कुमा० । “निष्यन्दिनीरनिकरेण कृताभिषेकाः” माघः “तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत्” । “तत्राभिषेकं कुर्व्वीत पितृ- देवार्चने” रतः “तत्राभिषेकं कुर्व्वीत नागतीर्थे नराधिप । भा० व० प० । ५ कर्म्मान्ते शान्त्यर्थं स्नाने च । “सुरास्त्वाम- भिषिञ्चन्तु इत्यादिमन्त्रैर्स्नाने तच्च मत्कृततुलादानादिप- ड्वतौ २०६ पृष्ठे दृश्यम् । ६ प्रतिष्ठादौ देवादेः स्नपने च । करणे घञ् । ७ जले ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0304,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषेकः, पुं, (अभि + सिच् + भावे घञ् ।) स्नानं । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (“एकदा सोऽभिषेकार्थमाजगाम महानदीं” । इति विष्णुपुराणे । “निर्वृत्तपर्य्यन्यजलाभिषेकां । वासोवसानामभिषेकयोग्यं” । इति कुमारसम्भवे ।) अथ ँदोलयात्राभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते । शी- तलजलं १ गोमयं २ गोमूत्रं ३ दुग्धं ४ दधि ५ घृतं ६ कुशोदकं ७ शङ्खोदकं ८ चन्दनोदकं ९ कुङ्कुमोदकं १० फलोदकं ११ पुष्पोदकं १२ चन्दन- पिष्टामलक्युद्वर्त्तनं १३ सुगन्धिजलं १४ तेनाष्ट- वारस्नानं तत्र द्वितीयसप्तमाष्टमवारेषु दुग्धघृत- [] मधुयोजनं । गन्धोदकं १५ । तेन पञ्चधा स्नानं । तीर्थजलं १६ गङ्गोदकं १७ वल्मीकतोयं १८ सर्व्वौषधिजलं १९ सहस्रधाराजलं २० घटो- दकं २१ केषाञ्चिन्मते अष्टोत्तरशतघटोदकं । इति उत्कलखण्डं ॥ * ॥ अथ वृहन्नन्दिकेश्वरपुरा- णोक्तानि ँदुर्गापूजाभिषेकद्रव्याणि लिख्यन्ते । पिष्टामलकीयुक्तहरिद्रा १ । तया दर्पणप्रतिविम्बे देवीमुद्वर्त्त्य यथाक्रमं वक्ष्यमाणप्रत्येकद्रव्येण मन्त्रं पठित्वा स्नापयेत् । शुद्धजलं २ शङ्खजलं ३ गङ्गा- जलं ४ गन्धोदकं ५ पञ्चगव्यं प्रत्येकं यथा -- गोमूत्रं ६ गोमयं ७ दुग्धं ८ दधि ९ घृतं १० कुशोदकं ११ पञ्चामृतं १२ शिशिरोदकं १३ मधु १४ पुष्पोदकं १५ इक्षुरससागरोदके १६ सर्व्वौषधिमहौषधिजलं १७ पञ्चकषायोदकं १८ अष्टमृत्तिकाः १९ फलोदकं २० उष्णोदकं २१ सहस्रधाराजलं २२ अष्टकलसोदकं यथा । व्योम- गङ्गाम्बुपूर्णाद्यकलसः २३ मेघतोयपूर्णद्वितीयक- लसः २४ सारस्वततोयपूर्णतृतीयकलसः २५ सा- गरोदकपूर्णचतुर्थकलसः २६ पद्मरेणुमिश्रितजल- पूर्णपञ्चमकलसः २७ निर्झरोदकपूर्णषष्ठकलसः २८ सर्व्वतीर्थाम्बुपूर्णसप्तमकलसः २९ शुद्धजलपूर्णा- ष्टमकलसः ३० ॥ * ॥ नानापद्धतिषु द्रव्याणां व्युत्- क्रमपुनरुक्त्याधिक्यानि सन्ति यत्र यान्युक्तातिरि- क्तद्रव्याणि तानि लिख्यन्ते । यथा । नदी १ नारि- केल २ रत्न ३ वृष्टि ४ कर्पूर ५ चन्दन ६ अगुरु ७ स्वर्ण ८ रजत ९ गोरोचना १० कुङ्कुम ११ श्रीफल १२ धान्य १३ दूर्व्वा १४ शर्करा १५ सरोवर १६ अस्त्र १७ गङ्गासागर १८ पञ्चशस्य १९ तिल २० ह्रद २१ पुष्करिणी २२ कूप २३ फलमूल २४ अर्घ्य २५ घटचतुष्टय २६ -- जलानि । शीतलज- लञ्च २७ ॥ तिलतैलं १ गन्धतैले २ ॥ नदीकूल १ वराहदन्त २ वेश्याद्वार ३ राजद्वार ४ वृषशृङ्ग ५ वल्मीक ६ चतुष्पथ ७ पारावार ८ देवद्वार ९ गङ्गा १० -- मृत्तिकाः ॥ गजदन्त ११ नद १२ उभय- कूल १३ नागर १४ गोष्ठ १५ त्रिपथ १६ -- मृत्तिका इति केचित ॥ पञ्चामृतं प्रत्येकं सर्व्वौ- षधिमहौषधी पृथक् ॥ पञ्चकषायाः प्रत्येकं ॥ पञ्चामृतातिरिक्तमधुघृतदुग्धानि ॥ उद्वर्त्तनद्रव्ये केवलहरिद्रा इति केचित् ॥ तैलहरिद्रा इति केचित् ॥ गन्धपिष्टपञ्चशस्यचूर्णमिति केचित् ॥ कालीपुराणदेवीपुराणोक्तपद्धतिष्वपि तथा । तासां मध्ये पूर्व्वोक्तातिरिक्तद्रव्याणि लिख्यन्ते । यथा । प्रबाल १ मरकत २ पद्मराग ३ मुक्ता ४ मा- णिक्य ५ वैदूर्य्य ६ पद्म ७ कह्लार ८ कुमुद ९ खण्ड १० अलक्त ११ वापी १२ रक्तचन्दन १३ नानातीर्थ १४ हरिद्रा १५ पिष्ट १६ शालि- तण्डुल १७ सिद्धार्थ १८ -- जलानि ॥ पञ्चतीर्थ- मृत् १ ॥ विष्णुतैलं १ ॥ उद्वर्त्तनद्रव्यं तैलहरिद्रा- युक्तामलकी १ ॥ * ॥ अथ वृहन्नन्दिकेश्वरदेवी- कालोपुराणपद्धत्युक्ताष्टकलसस्नानकालीनरागिणी रागवाद्यानि ॥ प रागरागिण्यौ । वाद्यं । [] वृं । मालसी १ मङ्गलोत्सवः १ दें । वाराडी १ इन्द्रविजयः १ कां । मालवः १ विजयः १ वृं । देवकीरी २ भुवनविजयः २ दें । मालवगौडः २ मङ्गलविजयः २ कां । ललिता २ दुन्दुभिः २ वृं । वाराडी ३ विजयः ३ दें । मालवः ३ देवोत्सवः ३ कां । विभाषा ३ दुन्दुभिः ३ वृं । देशालः ४ राजाभिषेकः ४ दें । देशालः ४ घनतालः ४ कां । भैरवी ४ वंशी ४ वृं । धानुषी ५ मधुरी ५ दें । मालवी ५ मधुकरः ५ कां । को
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभिषेक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें