🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अष्टक
aṣṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आठ वस्तुऔ का संग्रह, जैसे-हिंग्वष्टक ।
२. वह स्तोत्र या काव्य जिसमें आठ श्लोक हों, जैसे-रुद्राष्टक, गंगाष्टक ।
३. वह ग्रंथावयव जिसमें आठ अध्याय आदि हों ।
४. मनु के अनुसार एकगण जिसमें पैशुन्य, साहस, द्रोह, इर्ष्या, असुया, अर्थदूषण, वाग्दड और पारुष्य ये आठ अवगुण है ।
५. पाणिनिकृत व्याकरण । अष्टाध्यायी ।
६. आठ ऋषियों का एक गण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टक mf(आ or इका)n. (Śulb.; cf. Pāṇ. vii, 3, 45 Comm.) consisting of eight parts, ŚBr.; RPrāt. &c.
one who is acquainted with the eight books of Pāṇini's grammar, Pāṇ. iv, 2, 65, Sch.
अष्टक m. N. of a son of Viśvāmitra (author of the hymn, RV. x, 104), AitBr.; ĀśvŚr.; MBh. &c.
अष्टक n. a whole consisting of eight parts (as each of the eight Aṣṭakas of the RV., or as, TS. i, or as Pāṇini's grammar &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टक a. [अष्ट परिमाणमस्य कन्] Consisting of 8 parts, eight-fold; क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः Ms. 7. 48. --कः 1 [] [अष्टकं (पाणिनेः), विदंति अधीयते वा इत्यष्टकाः P. IV. 2. 65 Sk.] One who studies or is acquainted with the eight books of Pāṇini's grammar. --2 N. of a son of Viśvāmitra. --का [ अश्नंति पितरोऽस्यां तिथौ अश्-तकन् Uṇ. 3. 148] 1 A collection of three days (7th, 8th, and 9th) beginning from the seventh day after the full moon. --2 The 8th day of three months on which the Manes are to be propitiated. --3 A Śrāddha to be performed on the above days; worship of the Manes on certain days. --4 The 8th day of a month; Ms. 4. 113-4. --कं 1 A whole consisting of 8 parts. --2 The {8} chapters of Pāṇini's sūtras; अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य इत्यष्टकं; पाणिनेः सूत्रं Sk.. --3 The study of the Sūtras. --4 A division of the Ṛgveda (it being divided into 8 Aṣṭakas or 10 Maṇḍalas). --5 Any group of eight; as वानराष्टकं, ताराष्टकं, गंगाष्टकं &c. --6 The number eight. --Comp. --अंगः, --गं a kind of board or cloth for playing with dice on (having eight divisions).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0207-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टक न० अष्टौअ अध्यायाः परिणाममस्य अष्टन् + कन् । १ पाणिनेरष्टाध्यायीसूत्रे, प्रत्येकमष्टाध्यायात्मके २ ऋग्वे- दांशभेदे च ३ अष्टसंख्यापरिमिते त्रि० “पैशुन्यं साहसं द्रोहईर्ष्या सूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजञ्च पारुष्यं क्रोध- जोऽपि गणोऽष्टकः” मनुः । “संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्रा ध्ययनेषु” पा० उक्तेः ३ अष्टावृत्ताध्ययनेऽपि । अष्टकं वि- दचि अधीयते वा “सूत्राच्च कोपधात्” पा० अध्येतृवेदि- तृप्रलयस्य बाहुल्ये लुक् । अष्टकाः पाणिनेः ४ सूत्रा- [] याध्यायिषु ब० व० । ५ अष्टसंख्यायाम् “ताराष्टकमिदं पुण्यं भक्तिमान् यः पठेन्नरः” तन्त्रम् । गङ्गाष्टकं पठति यः प्रयतः प्रभाते” वाल्मी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टकः, त्रि, (अष्टावध्यायाः परिमाणमस्य । अष्टन् + कन् ।) अष्टसंख्या । अष्ट एवाष्टकः स्वार्थे क- प्रत्ययः । अष्टसंख्याविशिष्टं यथा, -- “गङ्गाष्टकं पठति यः प्रयतः प्रभाते बाल्मीकिना विरचितं सुखदं मनुष्यः” । इति बाल्मीकीयगङ्गाष्टकं ॥ अपि च । “अच्युतं केशवं विष्णुं हरिं सत्यं जनार्द्दनं । हंसं नारायणञ्चैव एतन्नामाष्टकं शुभं” ॥ इति ब्रह्मपुराणे श्रीविष्णुनामाष्टकं स्तोत्रं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अष्टक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें