🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:45:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आचार्य
ācārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला (2.7.9)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आचार्य वि॰ [सं॰] [संज्ञा आचर्य]
१. आचरण करने योग्य ।
२. जाने योग्य [को॰] ।
आचार्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ आचार्या, आचार्याणी] [वि॰ आचार्यी]
१. उपनयन के समय गायत्री मंत्र का उपदेश करनेवाला । गुरु । विशेष—पाणिनि ने चार प्रकार के शिक्षकों का उल्लेख किया है । आचार्य, प्रवक्ता, श्रोत्रिय, अध्यापक । इनमें आचार्य का स्थान सर्वोच्च था । शिष्य का उपनयन कराने का अधिकार तो आचार्य को ही था । स्वयं आचार्य का काम करनेवाली स्त्री आचार्या कहलाती है । आचार्य की पत्नी को आचार्यानी कहते हैं ।
२. वेद पढ़ानेवाला ।
३. यज्ञ के समय कर्मोपदेशक
४. पुज्य । पुरोहित ।
५. अध्यापक ।
६. ब्रह्नासूत्र के चार प्रधान भाष्यकार ।—(क) शंकर, (ख) रामानुज, (ग) मध्व और (घ) वल्लभाचार्य
७. वेद का भाष्यकार ।
८. शास्त्रीय व्याख्या करनेवाला । तात्विक दृष्टि से गुण दोष का विवेचन करनेवाला ।
९. किसी महाविद्यालय का प्रधान अधिकारी और अध्यापक । प्रिंसिपल । प्राचार्य [को॰] ।
१. किसी शास्त्र या विषय का धुरंधर पंडित या ज्ञाता [को॰] । यौ॰.—आचार्यकुल=गुरुकुल । आचार्यवान्=उपनीत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचार्य᳙ m. ‘knowing or teaching the आचार or rules’, a spiritual guide or teacher (especially one who invests the student with the sacrificial thread, and instructs him in the Vedas, in the law of sacrifice and religious mysteries [Mn. ii, 140; 171]), AV.; ŚBr. &c.
a N. of Droṇa (the teacher of the Pāṇḍavas), Bhag. i, 2
(also) the son of an outcast Vaiśya and a Vaiśyā who was before a Brāhman's wife, Mn. x, 23 (accord. to some, read चार्य)
आचार्य᳙ , आचार्यक, &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (131,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचार्यः [आ-चर्-ण्यत् P. VI. 2. 36] 1 A teacher or preceptor (in general). --2 A spiritual guide or preceptor, holy teacher (one who invests a boy with the sacred thread, instructs him in the Vedas &c.); उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते Ms. 2. 140, see अध्यापक also. --3 One who propounds a particular doctrine. --4 (When affixed to proper names) Learned, venerable (somewhat like the English Dr.). --5 An adviser or preceptor at a sacrifice &c. --6 An epithet of Droṇa. --र्या A female preceptor, a spiritual preceptress. --Comp. --उपासनं waiting upon or serving the spiritual preceptor. --करणं acting as a teacher; P. I. 3. 36. --देवः one whose preceptor is his god. --भोगीन a. [आचार्यभोगाय हितं ख] to be enjoyed by, fit for the use of, a preceptor; delighting the preceptor. --मिश्र a. venerable, honourable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0229-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचार्य्य पु० आ + चर--ण्यत् । “उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापरेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते” इति मनक्तलक्षणे १ वेदाध्यापयितरि, [] “आम्नायतत्त्वविज्ञानाच्चराचरसमानतः । यमादियो- गसिद्धत्वादाचार्य्य इति कथ्यते” इत्युक्तलक्षणे २ मतप्र- स्थापके शङ्कराचार्य्यादौ च । स्त्रियां टाप् आचार्य्या । आचार्य्यपत्न्यान्तु ङीष् आनुक् च आचार्य्यानी न णत्वम् । “अग्निहोत्री तपस्वी च वेदमध्यापायेच्च यः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य्यं प्रचक्षते” दक्षः “कस्मादाचार्य्य आचारं ग्राहयत्याचिनोत्यर्थान् आचिनोति बुद्धिमिति वा” निरु० “आचार्य्यस्तु ते गतिं वक्तेति” छा० उप० “आचार्य्यात् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । कालेन पादमादत्ते पादं सब्रह्मचारिभिः” नीलकण्ठधृता स्मृतिः । क्रमेणाचार्य्यसच्छिष्यधर्म्मभ्रात्रे कतीर्थिनः” याज्ञ० । यज्ञादौ कर्मोपदेशके ३ गुरौ “आचार्य्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां वृहस्पतिः तथा त्वं मम यज्ञे स्मिन्नाचार्य्यो भव सुव्रत! यथा शक्रस्य वागीश आचार्य्यः सर्व्वकर्म्म सु । तथा मया त्वमाचार्य्यः वृतोऽस्मिन् यज्ञक- र्म्मणि” इति विधानपारि० पुरा० । ४ पूज्यमात्रे त्रि० सुराचार्य्यः दैत्याचार्य्यः ५ शिक्षकमात्रे च “लङ्कास्त्रीणां पुनश्चक्रे विलापाचार्य्यकं शरैः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचार्य्यः, पुं, (आङ् + चर् + ण्यत् ।) वेदाध्या- पकः । वैदिकमन्त्रव्याख्याकर्त्ता । तत्पर्य्यायः । मन्त्रव्याख्याकृत् २ । इत्यमरः ॥ द्रोणाचार्य्यः । [] इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तल्लक्षणं यथा, -- “उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्य्यं प्रचक्षते” ॥ इति मानवे २ । २४० ॥ (ततोऽनन्तरमाचार्य्यं परीक्षेत । तद्यथा, -- “पर्य्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्म्भाणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्व्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनसूयकमकोपनं क्ले- शक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञानदानसमर्थमि- त्येवंगुणो ह्याचार्य्यः सुक्षेत्रमार्त्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति । तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्त्तृवच्चाप्रमत्तस्ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभि- धानसौष्ठवस्यार्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयः पयतेत सम्यक्” । इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-168-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आचार्य" आता है (24)
सूरी विद्वान् । पंडित् । आचार्यविबुधान पंडित । बुद्धिमान । विज्ञ । आचार्य । शिक्षकवेदी पंडित । विद्धान् । आचार्यबोधायन ब्रह्मसूत्रवृत्ति के रचयिता एक आचार्य का नामप्राचार्य आचार्य । गुरु । शिक्षकगणी आचार्य । सूरिपाधा आचार्य । उपाध्यायहकीम विद्बान् । आचार्य । ज्ञानी । जैसे,— हकीम अरस्तूडाक्टर आचार्य । अध्यापक । विद्वान्संचक्ष ऋषि । आचार्य । पुरोहितसूरि यज्ञ करानेवाला । ऋत्विज्दृशान प्रकाश । आभाबुधान बुद्धिमान् व्यक्ति । ज्ञानी संतज्ञापक जतानेवाला । जिससे किसी बात का बोध या पता चले । सूचक । व्यजंक (वस्तु)अनुजीव्य सेवा का पात्र । सेव्य । जैसे,—गुरू, स्वामी, माता पिता आदिविधिदेशक सदस्य । दे॰ 'विधिदर्शी'शास्त्रकृत् शास्त्र बनानेवाले, अर्थात् ऋषि, मुनिविधानग विधान का ज्ञाता । पंडितप्रशासक शासन करनेवाला । शास्ताविधानज्ञ विधान का ज्ञाताचक्षा बृहस्पतिउपनेता पुं॰स्मर्त्ता वह जो स्मरण रखे । याद रखनेवाला । स्मरण रखनेवाला व्यक्तिष संस्कृत या हिंदी वर्णमाला के व्यंजन वर्णों में ३१ वाँ वर्ण या अक्षर । …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें