🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:21:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इंद्रिय
iṃdriya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इंद्रिय संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ इन्द्रिय]
१. वह शक्ति जिससे बाहरी विषयों का ज्ञान प्राप्त होता है । वह शक्ति जिससे बाहरी वस्तुओं के भिन्न भिन्न रूपों का भिन्न भिन्न रूपों में अनुभाव होता है ।
२. शरीर के वे अवयव जिनके द्वारा यह शक्ति विषयों का ज्ञान प्राप्त करती है । विशेष—सांख्य ने कर्म करनेवाले अवयवों को इंद्रिय मानकर इद्रियों के दो विभाद किए हैं—ज्ञानेंद्रिय और कर्मेंद्रिय । ज्ञानेंद्रिय वे हैं जिनसे केवल विषयों के गुणों का अनुभव होता है । ये पाँच है चक्षु (जिससे रूप का ज्ञान होता है), श्रोत्र (जिससे शब्द का ज्ञान होता है ।), नासिका (जिससे गंध का ज्ञान होता है), रसना (जिससे स्वाद का ज्ञान होता है) और त्वचा (जिससे स्पर्श द्वारा कड़े और नरम आदि का ज्ञान होता है) । इसी प्रकार कर्मेंद्रियाँ भी, जिनके द्वारा विविध कर्म किए जाते हैं, पाँच हैं—वाणी (बोलने के लिये), हाथ (पकड़ने के लिये) पैर (चलने के लिये), गुदा (मलत्याग करने के लिये), उपस्थ (मूत्रत्याग करने के लिये) । इसके अतिरिक्त उभयात्मक अंतरेंद्रिय 'मन' भी माना गया है जिसके मन, बुद्धि, अहंकार और .चित चार विभाग करके वेदांतियों ने कुल १४ इंद्रियाँ मानी हैं । इनके पृथक् पृथक् देवता कल्पित किए हैं, जैसे, कान के देवता दिशा, त्वचा के वायु, चक्षु के सूर्य, जिह्वा के प्रचेता, नासिका के अश्विनीकुमार, वाणी के अग्नि, पैर के विष्णु, हाथ के इंद्र, गुदा के मित्र, उपस्थ के प्रजापति, मन के चंद्रमा, बुद्धि के ब्रह्मा, चित्त के अच्युत, अहंकार के शंकर । न्याय के मत से पृथ्वी का अनुभव घ्राण से, जल का जिह्वा से, तेज का चक्षु से, वायु का त्वचा से और आकाश का कान से होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन्द्रिय mfn. fit for or belonging to or agreeable to Indra, RV.; AV.; VS.
इन्द्रिय (अस्), m. a companion of Indra (?), RV. i, 107, 2; AV. xix, 27, 1
इन्द्रिय (अम्), n. power, force, the quality which belongs especially to the mighty Indra, RV.; AV.; VS.; TS.; AitBr.; ŚBr.
exhibition of power, powerful act, RV.; VS.
bodily power, power of the senses
virile power, AV.; VS.; ŚBr.
semen virile, VS.; KātyŚr.; MBh. &c.
faculty of sense, sense, organ of sense, AV.; Suśr.; Mn.; Ragh.; Kir. &c.
the number five as symbolical of the five senses. (In addition to the five organs of perception, बुद्धीन्द्रियाणि or ज्ञानेन्द्रियाणि, i.e. eye, ear, nose, tongue, and skin, the Hindūs enumerate five organs of action, कर्मेन्द्रियाणि i.e. larynx, hand, foot, anus, and parts of generation; between these ten organs and the soul or आत्मन् stands मनस् or mind, considered as an eleventh organ; in the Vedānta, मनस्, बुद्धि, अहंकार, and चित्त form the four inner or internal organs, अन्तर्-इन्द्रियाणि, so that according to this reckoning the organs are fourteen in number, each being presided over by its own ruler or नियन्तृ; thus, the eye by the Sun, the ear by the Quarters of the world, the nose by the two Aśvins, the tongue by Pracetas, the skin by the Wind, the voice by Fire, the hand by Indra, the foot by Viṣṇu, the anus by Mitra, the parts of generation by Prajāpati, manas by the Moon, buddhi by Brahman, ahaṃkāra by Śiva, citta by Viṣṇu as Acyuta; in the Nyāya philosophy each organ is connected with its own peculiar element, the nose with the Earth, the tongue with Water, the eye with Light or Fire, the skin with Air, the ear with Ether; the Jainas divide the whole creation into five sections, according to the number of organs attributed to each being.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (167,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इंद्रिय a. Fit for or belonging to or agreeable to, Indra. --यः A friend or companion of Indra. --यं [इंद्र-घ; इंद्रेण दुर्जयं; by P. V. 2. 93 इंद्रियं = इंद्रलिंगमिंद्रदृष्टमिंद्रसृष्टमिंद्रजुष्टमिंद्रदत्तमिति वा] 1 Power, force, the quality which belongs to Indra. --2 An organ of sense, sense or faculty of sense. (Indriyas are often compared to restive horses, which, if not properly checked, will lead one astray; cf. मा भूवन्नपथहरास्तवेंद्रियाश्वाः Ki. 5. 50.). There are two kinds of Indriyas: (a) ज्ञानेंद्रियाणि or बुद्धींद्रियाणिः --श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी (also मनः according to some); and (b) कर्मैद्रियाणिः-पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चव दशमी स्मृता Ms. 2. 90. In the Vedānta मनः, बुद्धि, अहंकार and चित्त are said to be the four internal organs, the total number of organs being, therefore, 14, each presided over by its own ruler or नियंतृ. In Nyāya each organ is connected with its own peculiar element; the eye, ear, tongue, nose, and skin being connected respectively with Light or fire, Ether, Water, Earth and Air. --3 Bodily or virile power, power of the sense. --4 Semen. --5 Symbolical expression for the number ‘5.’ --Comp. --अगोचर a. imperceptible. --अर्थः {1} an object of sense; these objects are: --रूपं शब्दो गंधरसस्पर्शाश्च विषया अमी Ak.; Bg. 3. 34; Bh. 3. 58; R. 14. 25. {2} anything exciting these senses. --असंगः non-attachment to sensual objects, stoicism. --आत्मन् m. {1} an epithet of Viṣṇu {2} an organ of sense. --आदिः the principle called ahankāra (in Sān. phil.). --आयतनं {1} the abode of [] the senses, i. e. the body. {2} the soul. --आराम a. given to enjoying the objects of sense. --ईशः the soul. --गोचर a. perceptible to the senses. --(रः) an object of sense. --ग्रामः, --वर्गः the assemblage or collection of organs, the five organs of sense taken collectively; बलवानिंद्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति Ms. 2. 215, 100, 175; निर्ववार मधुनींद्रियवर्गः Śi. 10. 3. --ज a. in one's presence, visible. --ज्ञानं consciousness, the faculty of perception. --निग्रहः restraint of senses. --बुद्धिः f. perception by the senses, exercise of any organ of sense. --बोधन a. exciting power; stimulating or sharpening the senses. --(नं) any excitement of senses, a stimulus. --वधः insensibility. --विप्रतिपत्तिः f. perversion of the organs, wrong perception. --वृत्तिः f. function of the organs. --सुख sensual pleasures; R. 19. 47. --सन्निकर्षः the contact of an organ of sense (either with its object or with the mind). --स्वापः insensibility, unconsciousness, stupor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0279-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इन्द्रिय न० इन्द्रस्य आत्मनो लिङ्गं इन्द्र + घ । ज्ञान- [] क्रियासाधने १ चक्षुरादौ २ हस्तादौ च । “इन्द्रियमिन्द्र- लिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा” पा० तस्या नेकाविधार्थकता दर्शिता इतिशब्दः प्रकारार्थे इन्द्रेण दुर्जयमिन्द्रियमित्यपि” सि० कौ० । अत्र सूत्रे इन्द्रेण परमात्मना दृष्टमित्युक्तिरपि इन्द्रियस्य अस्मदादीनां प्रत्यक्षागीचरतां निरस्यति । यद्वा इन्द्रेणात्मना दृष्ट- सात्मत्वेनाभिमतं काणोऽहं बधिरोऽहमित्याद्यभिमतम् । “एतस्माज्जायते प्राणोमनः सर्व्वेन्द्रियाणि चेति” श्रुतेः इन्द्रियस्य ईश्वरसृष्टत्वम् । इन्द्रदत्तमिति इन्द्र ऐश्वर्य्यं दत्तोऽस्मै स्वस्वकार्य्ये हि तेषामैश्वर्य्यमीश्वरेण दत्तम् अतएव तानि बलादिव गृहीत्वा विषयेषु प्राणिनं स्वस्वविषयग्र- हणाय प्रवर्त्तयन्ति । असति ह्यैश्वर्य्ये न तद् सम्भवति । चक्षुरादीनामात्मानुमापकत्वञ्चेत्थम् । करणव्यापारः सक- र्त्तृकः करणव्यापारेत्वात् छिदिक्रियायां वा- स्यादिव्यापारवदिति करणव्यापारेण कर्त्तुरमानगम्यत्वे तत्साजात्यात् ज्ञानक्रियाकरणमपि सकर्त्तुकं करणत्वा- दिति चक्षुरादिना ज्ञानसाधनेनात्मनोऽनुमानम् । तथा इन्द्रियस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि ज्ञानक्रिया सकरणिका क्रिया- त्वात् छिदिक्रियावत् इत्यनुमानम् तत्सत्त्वे प्रमाणम् । तत्तन्मतभेदेन इन्द्रियस्य भौतिक त्वामौतिकत्वसर्व- गतत्वासर्वगतत्वप्राप्यकारित्वाप्राप्यकारित्वादिकम् आत्म- शब्दे ६६५ पृष्ठे प्रपञ्चेन परीक्षितम् । इ- न्द्रियञ्च द्विविधं ज्ञानकार्म्मोन्द्रियभेदात् तत्र श्रोत्रा- दीनि ज्ञानेन्द्रायाणि हस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि । “श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता” मनुः । “नासिका- लोचने जिह्वा त्वक् श्रोत्रं चेन्द्रियाणि च । हस्तौ पायु- रुपस्थश्च वाक्पादौ च दशैव तु” शारदा० । “बुद्धीन्द्रि- याणि श्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि । वाक्पाणिपादपायू- पस्थानि कर्म्मेन्द्रियाण्याहुः” सां० का० । एतानि च षाह्येन्द्रियाणि । “उभयात्मकमत्र मनः संकल्पकमिन्द्रियञ्च साधर्म्म्यात्” सा० का० मनस्तूभयविधकरणोपकारित्वात् करणम् । तच्च ज्ञानकर्म्मव्यापारसामान्ये कारणमपि न तत्र करणम् असाधारणकारणस्यैव करणत्वात् रूपा- दिज्ञाने चक्षुरादीनामिव तस्य असाधारणबाह्यग्राह्यवि- शेषाभावात् किन्तु सुस्वाद्युपलब्धौ असाधारण्यात् तत्रैवास्य करणत्वमिति नैयायिकादयः । वेदान्तिनस्तु मनसोनेन्द्रि- यत्वमङ्गीकुर्व्वन्तितच्च आत्मशब्दे दर्शितम् । अतएव “पञ्च- [] प्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपञ्चीकृतमूतोत्थ सूक्ष्माङ्गं भोगसाधनमिति” मनोबुद्ध्योरिन्द्रियात् पृथग्- निर्द्देशः । सांख्यमते “सात्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृ- तादहङ्कारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्” सां० का० रजोगुणोपष्टब्धसात्विकादेवाहङ्कारात् एकाद- शेन्द्रियोत्पत्तिरुक्ता तेनाहङ्कारिकाणीन्द्रियाणि । “घ्राण- रसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः” गो० सू० भौतिकानीति नैयायिकाः । “एतस्माज्जायते प्राणः मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति” श्रुतेः आत्मोपादानानीति वेदान्तिनः । अत्र इन्द्रियेभ्यः मनसः पृथग्निर्देशादपि मनसोनेन्द्रिय- त्वम् अतएव कठोपनिषदि गीतायाञ्च “इन्द्रियेभ्यः परा- ह्यर्था अर्थेम्यश्च परं मनः” इन्द्रियाणि हयानाहुर्मनः प्रग्रह मेव चेति” च इन्द्रियमनसोर्भेदनिर्देशः” । यथा च तदुत्प- त्तिः तथा पञ्चदश्यां दर्शितम् यथा । “तमःप्रधानप्रकृते स्तद्भोगायेश्वरेच्छया । वियत्पवनतेजोऽम्बुभुवो
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इन्द्रियं, क्ली, (इन्द्रस्यात्मनोलिङ्गमनुमापकम् । इन्द्रेण ईश्वरेण सृष्टं । इन्द्रे णात्मना मम चक्षुर्मम श्रोत्र- मित्यादि क्रमेण ज्ञातं । इन्द्रेण जुष्टं वा इत्याद्यर्थेषु इन्द्रशब्दात् निपातनात् घच् ।) ज्ञानकर्म्म- साधनम् । तत्पर्य्यायः । हृषीकम् २ विषयि ३ । इत्यमरः ॥ अक्षम् ४ करणम् ५ ग्रहणम् ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तत्र तु ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च । यथा । कर्णः १ त्वक् २ चक्षुः ३ जिह्वा ४ नासिका ५ [] कर्म्मेन्द्रियाणि पञ्च यथा । वाक् १ पाणिः २ पादः ३ पायुः ४ उपस्थः ५ । अन्तरिन्द्रियाणि चत्वारि । मनः १ बुद्धिः २ अहङ्कारः ३ चित्तं ४ ॥ मनस्तावदि- न्द्रियाणां नियामकम् । चतुर्द्दश देवाः चतुर्द्दशे- न्द्रियनियन्तारः । तत्र श्रोत्रस्य देवता दिक् । त्वचो वातः । चक्षुषः सूर्य्यः । रसनायाः प्रचेताः घ्राणस्याश्विनौ । वाचो वह्निः । हस्तस्य इन्द्रः । पादस्य विष्णुः । पायोर्मित्रः । उपस्थस्य प्रजापतिः । मनसश्चन्द्रः । बुद्धेश्चतुर्मुखः । अहङ्कारस्य शङ्करः । चित्तस्याच्युतः । इति वेदान्तः ॥ न्यायमते । पृथिव्या इन्द्रियं घ्राणं । जलस्य जिह्वा । तेजस- श्चक्षुः । वायोस्त्वक् । आकाशस्य कर्णः । (अथ बुद्धेर्ब्रह्मा । अहङ्कारस्येश्वरः । मनसश्चन्द्रमाः । दिशः श्रोत्रस्य । त्वचो वायुः । सूर्य्यश्चक्षुषोः । रसनस्यापः । पृथिवी घ्राणस्य । वचसोऽग्निः । हस्तयोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । पायोर्मित्रं । प्रजापतिरुपस्थस्येति । इति सुश्रुतः ॥) (यथा, मनुः । २ । ८८ । “इन्द्रियाणां विचरतां विषये- ष्वपहारिषु” । विज्ञानम् । यथा, ऋग्वेदे १ । १११ । २ । “यथा क्षयाम सर्व्ववीरया विशातन्तः शर्द्धाय धासथास्विन्द्रियम्” । “इन्द्रियं विज्ञानम्” इति दयानन्दभाष्यम् ।) शुक्रम् । वीर्य्यम् । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-212-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इंद्रिय" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें