🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:58:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उक्त
ukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उक्त १ वि॰ [सं॰] कथित । कहा हुआ ।
उक्त २ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ उक्ति] दे॰ उक्ति । उ॰—कहै मंछ कवि जिकणनूँ उक्त सदाहिज आँण ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्त mfn. (p.p. of √ वच्, q.v., उक्त, RV.), uttered, said, spoken
उक्त m. N. of a divine being (v.l. for उक्थ, q.v.), Hariv.
उक्त n. word, sentence, Śiś. &c.
उक्त nf. (अम्, आ) a stanza of four lines (with one syllabic instant or one long or two short syllables in each);
उक्त [cf. Zd. ukhta.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (171,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उक्त, उक्ति see under वच्.
उक्त p. p. 1 Said, spoken. --2 Uttered, spoken (opp. to अनुमित or संभावित). --3 Told, addressed; असावनुक्तोऽपि सहाय एव Ku. 3. 21. --क्तं A speech, words collectively; a sentence. --क्तं --क्ता A stanza of four lines with one syllabic instant, (there being one long or two short syllables in each). --Comp. --अनुक्त a. spoken and not spoken. --उपसंहारः a brief description, rèsumé, peroration, recapitulation. --निर्वाहः defending an assertion. --पुंस्कः a word (feminine or neuter) of which also a masculine exists, and the meaning of which differs from that of the masculine only by the notion of gender. --प्रत्युक्तं speech and reply, discourse. --वाक्यं a dictum, decree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उक्त त्रि० वच--दुहा० गीण कर्मणि क्त । यस्य ज्ञानाय कथ्यते १ तादृशे जने । “अनुक्तेनापि वक्तव्यं सुहृदा हितमि- च्छता” नीतिः “तथेत्युक्ता च सा देवी” पुरा० गौणक- र्मासमभिव्याहारे तु मुख्ये कर्मणि क्त । २ कथिते वाक्यादौ ३ शक्त्याबोधिते “उक्तानि प्रतिषिद्धानिपुनः स- म्भावितानि च” । स्मृतिः “उक्तार्थानामप्रयोगः व्या० प० । भावे क्त कथने न० । “सम्प्रत्यसाम्प्रतं वक्तुमुक्ते मुसल- पाणिना” माघः । ४ एकाक्षरपादके छन्दोभेदे स्त्री मेदि० “उक्तात्युक्ता तथा मध्येति” वृत्त० र० केचिदत्र “उक्था- त्युक्थेति पठित्वा उक्थाशब्दस्तदर्थे इत्याहुः । उकश्च प्रायेण अभिधाशक्त्या बोधितार्थ एव । “प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते । यथा गुणे तथा तद्वदनुक्ताऽपि प्रतीयते” भर्त्तृ० । शक्तिः कारकशक्तिरित्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उक्तं, क्ली, (वच् + क्त ।) एकाक्षरछन्दः । इति मेदिनी ॥ वाक्यम् ॥
उक्तः, त्रि, (उच्यते यः । वच् + कर्म्मणि क्त ।) कथितः । तत्पर्य्यायः । भाषितः २ उदितः ३ जल्पितः ४ आख्यातः ५ अभिहितः ६ लपितः ७ इत्यमरः ॥ गदितः ८ निगदितः ९ ईरितः १० उदीरितः ११ भणितः १२ लडितः १३ रपितः १४ रठितः १५ भटितः १६ रटितः १७ व्याहृतः १८ ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे देवीमाहात्म्ये ९६ । ९ । “इत्युक्तः सोभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः” ॥ तथा, तत्रैव ८५ । ६६ । “इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उक्त" आता है (15)
कलित विदित । ख्यात । उक्तअभिहित उक्त । कथित । कहा हुआनिष्ठ्यूत उक्त । कथितउदाहृत कथित । उक्तव्याहृत कहा हुआ । कथित । उक्तसमुक्त जिसे कहा गया हो । उक्त । कथितसंप्रकीर्तित अभिहिन । उक्त । कथितमजकूर जिसका उल्लेख या चर्चा पहले हो चुकी हो । जिक्र किया हुआ । कथित । उक्तजल्पित जो (बात) वास्तव में ठीक न हो । मिथ्याप्रस्तुत जिसकी स्तुति या प्रशंसा की गई होउदंचित आदृत । पूजितविवक्षित जिसकी आवश्यकता या इच्छा हो । इच्छित । अपेक्षितमौख मुख से होनेवाला पाप । जैसे, अभक्ष्य- भोजन और अपशब्दों का उच्चारण आदिप्रस्तावित जिसके लिये प्रस्ताव हुआ हो । जिसके लिये प्रस्ताव किया गया होप्रव्याहृत भविष्य के रूप में कथित
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें