🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:07:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उच्चार
uccāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्चार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कथन । शब्द मुँह से निकालना । बोलना । उ॰—सकल सुख दैनहार तातै करों उच्चार कहत हौं बार बार जिनि भुलवों । नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३२८ । — क्रि॰ प्र॰—करना । होना । यौ॰—गोत्रोच्चार । मंत्रोच्चार । शाखोच्चार ।
१. मल पुरीष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्-चार mfn. rising, TS. ii, 3, 12, 2
उच्-चार m. feces, excrement
discharge, Suśr.; Mn.; Gaut.; Hit. &c.
pronunciation, utterance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (173,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्चारः 1 Utterance, pronunciation, declaration; वर्ण˚, काम˚. --2 [] Excrement, dung, fæces; मातुरुच्चार एव सः H. Pr. 16; Ms. 4. 50. --3 Discharge (in general). --4 Passage (of heavenly bodies) to another zodiacal sign or asterism.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0287-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चार पु० उद् + चर--णिच्--घञ् । १ उच्चारणे । “तस्यकार्य्येऽनु- च्चारः” मु० बो० “मन्त्रोच्चारपरायणः” पु० । उच्चार्य्यते अपानवायुना उत्क्षिप्यते कर्म्मणि घञ् । २ पुरीषे । वि- ण्मूत्रोत्सर्गविधानप्रकारः आ० त० नानावचनैर्दर्शितो यथा विष्णुधर्मीत्तरे “निद्रां जह्याद्गृही राम! नित्य- मेवारुणोदये । वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा दन्तधावनपूर्व्वकम् । अरुणोदयकालमाह स्कन्दपुराणम् “उदयात् प्राक् चतस्रस्तु नाडिका अरुणोदयः । तत्र स्नानं प्रशस्तं स्यात्तद्धि पुण्यतमं स्मृतम्” । नाडिका दण्डः । “ना- डीषष्ट्या दिवानिशम्” इत्युक्तेः । विष्णुधर्म्मोत्तरे “वेग- रोधं न कर्त्तव्यमन्यत्र क्रोधवेगतः” । “वेगरोधं न क- त्तेव्यमिति तु कां दिशं गन्तव्यमितिवत् भावाख्यातेतर- त्वात् साधुत्वम् । आयुर्वेदीयेऽपि “न वेगिनोऽन्यसिद्धिः स्यात् नाजित्वा साध्यमामयम्” । अङ्गिराः “उत्थाय पश्चिमे रात्रेस्तत आचम्य चोदकम् । अन्तर्धाय तृणै- र्भूमिं शिरः प्रावृत्य वाससा । वाचं नियम्य यत्नेन ष्ठीवनोच्छ्वासवर्जितः । कुर्य्यान्म त्रपुरीषे तु शुचौ देशे समा- हितः” विष्णुपुराणम् “ततः कल्यं समुत्थाय कुर्य्या- न्मैत्रं नरेश्वर! । नैरृत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः” तिष्ठेन्नातिचिरं तस्मिन्नैव किञ्चिदुदीरयेत्” । कल्यमुषः कालम्, मैत्रं मित्रदेवताकपायुसम्बन्धात् पुरीषोत्सर्गम्, नैरृत्यामुत्थानदेशभारभ्य उत्थायेत्यनेनोपस्थितेः । इषु- विक्षेपमतीत्य इषुविक्षेपयोग्यदेशाद्वहिः । तद्देशपरिमाण माह पितामहः “मध्यनेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शर- त्रयम् । हस्तानान्तु शते सर्व्वे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः” । आपस्तम्बः “मूत्रपुरीषे कुर्य्यात् दक्षिणां दिशं दक्षि- णापराग्वेति” । दक्षिणापरा नैरृती । मनः “मूत्रो- च्चारसमुत्सर्गं दिषा कुर्य्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखो [] रात्रौ सन्ध्ययोश्च यथा दिवा” । उच्चारः पुरीषम् । यत्तु यमवचनं “प्रत्यङ्मुखश्च पुर्व्वाहणे अपराह्णे च प्राङ्मुखः । उदङ्मुखस्तु मध्याह्ने निशायां दक्षिणामुखः” इति तत् उदङ्मुखेन सहेच्छाविकल्पार्थं सूर्य्याभिमुखनिरासार्थञ्च न तु नियमार्थं देवलवचनविरोधात् । तथा च “सदैवो- दङ्मुखः प्रातः सायाह्ने दक्षिणामुखः । विण्मूत्रे आ- चरेन्नित्यं सध्यायां परिवर्जयेत्” इति । प्रातःसा- याह्नशब्दौ दिवारात्रिपरौ पूर्व्वोक्तमनुवचनैकवाक्यत्वात् । सन्ध्यायां परिवर्जयेदिति तु पीडितेतरपरम् । यमः “कृत्वा यज्ञोपवीतन्तु पृष्ठतः कण्ठलम्बितम् । विण्मूत्रे च गृही कुर्य्यात् यद्वा कर्णे समाहितम्” । पृष्ठतः पृष्ठे कण्ठलम्बितं निवीतम् । अत्र लम्बितं निवीतम् । “संवीतं मानुषे कृत्ये” इति तैत्तिरोयश्रुतेः । मानुषे सनकादिकृत्ये । पृष्ठलम्बितं निवीतम्” इति बौधायनवचनाच्च । तथा च हारवत् कृत्वा पृष्ठलम्बितम् स्कृन्धे इत्यर्थः । अत्र व्य- वस्थामाह सांख्यायनः । “यद्येकवस्त्रो यज्ञोपवीतं कर्णे कृत्वा अवगुण्ठितः” इति कर्णे दक्षिणकर्णे । “पवित्रं दक्षिणकर्णे कृत्वा विण्मूत्रमाचरेत्” इति स्मृतौ तथा दर्श- नात् । अवगुण्ठितः कृतशिरोऽवगुण्ठनः । मनुः “छाया यामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथासुखमुखः कुर्य्यात् प्राणबाधाभयेषु च” महाभारते । “प्रत्यादित्यं प्रतिजलं प्रति गाञ्च प्रतिद्विजम् । मेहन्ति ये च पथिषु ते भवन्ति गतायुषः” । प्रतिः सांमुख्ये । मनुः “न मूत्रं पथि कुर्व्वीत न भस्मनि न गोव्रजे । न फालकृष्टे न जले न चित्यां नच पर्व्वते । न जीर्णदेवायतने न वल्सीके कदाचन । न ससत्वेषु गर्त्तेषु न गच्छन्नापि संस्थितः । न नदीतीरमासाद्य न च पर्व्वतमस्तके । वाय्वग्निविप्रा- नादित्यमपःपश्यंस्तथैव च । न कदाचन कुर्व्वीत
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्चारः, पुं, (उच्चार्य्यते परित्यज्यते इति । उत् + चर + णिच् + घञ् ।) विष्ठा । इत्यमरः ॥ (“मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्य्यादुदङ्मुखः” । इति मनुः । ४ । ५० ।) “यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति । दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः” ॥ इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे चत्वारिंशत्तमोऽध्वायः ।) उच्चारणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-220-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें