🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपज
upaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपज संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ उत्त+पद् या उत्पाद्य प्रा॰ उप्पज्ज]
१. उत्पत्ति । उद्भव । पैदावार । जैसे, इस खेत की उपज अच्छी है । विशेष—इसका प्रयोग बड़े जीवों के संबंध में नहीं होता, विशेषकर वनस्पति के संबंध में होता है ।
२. मन में आई नई बात । नई उक्ति । उदभावना । सूझ । जैसे, यह सब कवियों की उपज है ।
३. मन में गढ़ी हुई बात । मनगढंन । मुहा॰—उपज की लेना = नई उक्ति निकालना ।
४. गाने में राग की सुंदरता के लिये उसमें बँधी हुई तानें के सिवा कुछ तान अपनी ओर से मिला देना । सितार बजानेवाले इसे मिजराब कहते हैं । उ॰— धरे अधर उपंग उपजै लेत हैं गिरिधारि ।— सूर (शब्द) । क्रि॰ प्र॰—लेना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-ज (for 2. See p. 198, col. 1) mfn. (√ जन्), additional, accessory, ŚBr. i, 1, 1, 10 (Sāy. reads उप-चम् [√ 1. चि]; see Weber's extracts from the Comm. on the above passage, where, T. reads correctly त्रिचतुर-मासाद् आरोपितम् instead of तृचतुरान् माखाबपितम् [?]).
2. उप-ज mfn. (for 1. See s.v.) produced or coming from, Gaut. xii, 36, &c.
उप-ज m. N. of a deity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (197,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपज a. Increased, being produced in addition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0319-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपच(ज) त्रि० उपचिनीति उपजायते वा उप + चि--जन--वा ड । चान्तपाठे वृद्धिकारके जान्तः अनन्तरजाते । “ब्रीहि- यवयोर्वा एतदुपचं (जं) यच्छमीधान्यं तद्ब्रीहियवावेतेन मूयांसौ करोति” शत० ब्रा० १, १, १, १० । भाष्यकृता तु अत्र उपचमिति पठित्वा शमीधान्यम् तिलमाषादि उप- चिनोति उपचम् अल्पमाषपिष्टेन मिश्रितं ब्रीहिपिष्टं त्रिचतुरमामात् आरोपितम् उपचितं बहु भवतीति” व्याख्यातम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1203,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपज" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें