🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:14:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपमान
upamāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तुलना (2.10.36) उपमा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपमान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वस्तु जिससे उपमा दी जाय । वह जिसके समान कोई दूसरी वस्तु बतलाई जाय । वह जिसके धर्म का आरोप किसी वस्तु में किया जाय । जैसे,—'उसका मुख कमल के समान है' इस वाक्य में 'कमल' उपमान है ।
२. न्याय में चार प्रकार के प्रमाणों में से एक । किसी प्रसिद्ध पदार्थ के साधर्म्य से साध्य का साधन । वह निश्चय जो किसी वस्तु को किसी अधिक परिचित वस्तु के कुछ समान देखकर होता है । जैसे—'गाय नीलगाय की तरह होती है' इस बात को सुनकर यदि कोई जगल में गाय की तरह का कोई जानवर देखेगा तो समझेगा कि यह नील गाय है । वास्तव में उपमान अनुमान के अंतर्गत आ जाता है । इसी से योग में तीन ही प्रमाण माने गए है : प्रत्यक्ष, अनुमान और शब्द ।
३. २३ मात्रायौं का एक छंद जिसमें १३ वीं मात्रा पर विराम होता है । उ॰—अब बोलि ले हरिनामै, काल जात बीता । हाथ जोरि बिनती करौं, नाहिं जात रीता ।—छंद॰, पृ॰ ५२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-मान n. comparison, resemblance, analogy, MBh.; Suśr.; Kathās. &c.
simile
the object with which anything is compared, Pāṇ.; Sāh.; Kum. &c.
a particle of comparison, Nir.
(in log.) recognition of likeness, comparison (the third of the four Pramāṇas or means of correct knowledge)
उप-मान mfn. (ifc.) similar, like, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपमानं 1 Comparison, resemblance; जातास्तदूर्वोरूपमानवाह्याः Ku. 1. 36. --2 The standard of comparison, that with which anything is compared (opp. उपमेय); one of the four requisites of an उपमा; उपमानमभूद्विलासिनां Ku. 4. 5; उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः V. 2. 3; Śi. 20. 49. --3 (In Nyāya phil.) Analogy, recognition of likeness, considered as one of the four kinds of pramāṇas or means of arriving at correct knowledge. It is defined as प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनं; or उपमितिकरणमुपमानं तच्च सादृश्यज्ञानात्मकं Tarka K. --4 A particle of comparison. --Comp. --उपमेयभावः relation between the subject of comparison and the standard of comparison.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपमानं, क्ली, (उपमीयते इति । उप + मा + ल्युट् ।) उपमा । इत्यमरः ॥ (यथा, कुमारे । ४ । ५ । “उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया” । [] सादृश्यज्ञानम् । उपमितिकरणम् । यथा गौर्गवय- स्तथेतिवाक्ये । “प्रसिद्धसाधर्म्म्यात् साध्यसाधन- मुपमानम्” । इति न्यायसूत्रम् । प्रसिद्धस्य पूर्व्वप्रमितस्य गवादेः साधर्म्म्यात् सादृश्यात् तज्- ज्ञानात् साध्यस्य गवयादिपदवाच्यत्वस्य साधनं सिद्धिरुपमानमुपमितिर्यत इत्यध्याहारेण च करणलक्षणम् । अत्र च वैधर्म्मोपमितिमपि मन्यन्ते टीकाकृतः । यथा च अतिदीर्घग्रीवत्वादिपश्व- न्तरवैधर्म्म्यज्ञ नत् । उष्ट्रे करभपदवाच्यताग्रहः । एवमन्योऽपि उमानस्य विषय इति भाष्यं । तथा मुद्गपर्णीसदृशी ओषधी विषं हन्तीत्यतिदेश- वाक्यार्थे ज्ञाते मुद्गपर्णीसादृश्यज्ञाने जाते इय- मोषधी विषहरणीत्युपमित्या विषयीक्रियते इत्यादि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपमान" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें