🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपमा
upamā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तुलना (2.10.36) उपमान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपमा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ उपमान, उपमापक, उपमित, उपमेय]
१. किसी वस्तु, व्यापार या गुण को दूसरी वस्तु, व्यापार या गुण के समान प्रकट करने की क्रिया । सादृश्य । समानता । तुलना । मिलान । पटतर । जोड़ । मुशाबहत । उ॰—सब उपमा कबि रहे जुठारी । केहि पटतरौं विदेहकुमारी ।— मानस, १ । २३० ।
२. एक अर्थालंकार जिसमें दो वस्तुओं (उपमेय और उपमान) के बीच भेद रहते हुए भी उनका समान धर्म बतलाया जाता है । जैसे,—उसका मुख चंद्रमा के समान है । विशेष—उपमा दो प्रकार की होती है पूर्णोपमा और लुप्तोपमा । पूर्णोपमा वह है जिसमें उपमा के चारों अंग उपमान, उपमेय, साधारण धर्म, और उपमावाचक शब्द वर्तमान हों । जैसे,—'हरिपद कोमल कमल से' इस उदाहरण में 'हरिपद' (उपमेय), कमल (उपमान), कोमल (सामान्य धर्म) और 'से' (उपमासूचक शब्द) चारों आए हैं । लुप्तोपमा वह हे जिसमें उपमा के चारों अंगों में से एक दो, या तीन न प्रकट किए गए हों । जिसके एक अंग का लोप हो उसके तीन भेद हैं, धर्मलुप्ता, उपभानलुप्ता और वाचकलुप्ता जैसे,—(क) बिज्जुलता सी नागरी, सजल जलद से श्याम (प्रकाश आदि धर्मों का लोप) । (ख) मालति सम सुंदर कुसुम ढूँढ़ेहु मिलिहै नहिं (उपमान का लोप) । (ग) नील सरोरुह स्याम तरुन अरुन बारिज नयन (उपमा- वाचक शब्द का लोप) । इसी प्रकार जिस उपमा के दो अंगो का लोप हौता है उसके चार भेद हैं—वाचकधर्मलुप्ता, धर्मोपमानलुप्ता, वाचकोपमेयलुप्ता, वाचकोपमानलुप्ता, जैसे,— (क) धरनधीर रन टरन नहीं करन करन अरि नाश । राजत नृप कुंजर सुभट यस तिहुँ लोक प्रकाश (सामान्य) धर्म आर वाचक शब्द का लोप । (ख) रे अलि मलिति सम कुसुम ढूँढेहु मिलिहै नाहिं (उपमान और धर्म का लोप) । (ग) अटा उदय हो तो भयो छविधरप पूरनचंद (वाचक और उपमेय का लोप) ।
उपमा २पु संज्ञा स्त्री॰ [गु॰ उपमान=वर्णन, दृष्टांत] वर्णन । बयान । प्रशंसा । उ॰—जो गई भैंसि पाई । या प्रकार सगरे ब्रजवासी बहू की उपमा करने लागे ।—दो॰ सौ बावन॰, भा॰ २, पृ॰ ३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उपमा (for 2. See below, and for 3. See col. 3) ind. (Ved. instr. of the above) in the closest proximity or neighbourhood, RV. i, 31, 15; viii, 69, 13.
2. उप-√ मा P. Ā. (Impv. 2. sg. -मिमीहि, -माहि, and -मास्व; Subj. 2. sg. -मासि) to measure out to, apportion to, assign, allot, grant, give, RV. : Ā. -मिमीते, to measure one thing by another, compare, MBh.; Hariv.; Caurap. &c.
3. उप-मा f. comparison, resemblance, equality, similarity
a resemblance (as a picture, portrait &c.), ŚBr.; MBh.; Kum. &c.
a particular figure in rhetoric, simile, comparison (a full simile must include four things; see पूर्णोपम, लुप्तोपमा, &c.), Sāh.; Kāvyād.; Vām. &c.
a particle of comparison, Nir.
a particular metre, RPrāt.
उप-मा (mfn. ifc.) equal, similar, resembling, like (e.g. अमरोपम mfn. resembling an immortal), MBh.; Ragh.; Daś.; Hit. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपमा {c2c} P., {c3c} {c4c} A. 1 To compare, liken; तेनोपमीयेत तमालनीलं Śi. 3. 8; स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपमितौ Bh. 3. 20. --2 To give, grant (Ved.).
उपमा 1 Resemblance, similarity, equality; स्फुटोपमं भूतिसितेन शंभुना Śi. 1. 4, 17. 69; Ki. 6. 23; इहोपमा सतां Pt. 2. 7 the same is the case with the good. --2 (In Rhet.) Comparison of two objects different from each other, simile, comparison; साधर्म्यमुपमा भेदे K. P. 10; [] or सादृश्यं सुंदरं वाक्यार्थोपस्कारकमुपमालंकृतिः R. G.; or उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गंगामवगाहते ॥ Chandr. 5. 3; Kāv. 2. 14; उपमा कालिदासस्य Subhāṣ. (Daṇḍin mentions 32 varieties of उपमा; see Kāv. 2. 15-50; as to words expressive of उपमा see 2. 57-65); see K. P. 10 ad loc. also. --3 The standard of comparison ( उपमान); यथा वातो निवातस्थो नेंगते सोपमा स्मृता Bg. 6. 19; see ˚द्रव्य below; mostly at the end of comp., ‘like,’ ‘resembling’; बुबुधे न बुधोपमः R. 1. 47; so स्वर्गोपम, अमरोपम, अनुपम &c. --4 A likeness (as a picture, portrait &c). --Comp. --द्रव्यं any object used for a comparison; सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन Ku. 1. 49. --रूपकं a figure in Rhetoric being a mixture of simile and metaphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपमा स्त्री उप + मि--अ । १ सादृश्ये, “अतुलोपमाभ्याम्” पा० उक्तेः तद्योगे उपमानवाचकात् षष्ठी नतु तृतीया । “स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना” माघे तु सहार्थे तृतीया मल्लि० । २ अर्थालङ्कारभेदे च अर्थालङ्कारभेदस्य ३९६ पृ० विवृतर्दृश्या । न्यायमतसिद्धे उपमानजन्ये ३ गवयादिशब्दशक्तिज्ञानरूपे, वेदान्तिमतसिद्धे ४ गवादिसा- दृश्यज्ञानरूपे अनुभवभेदे च उपमानशब्दे विवृतिः । करणे बा० अ । ५ उपमाने च । “अपि लङ्घितमध्वानं बुबुघे न बुधोपमः” रघुः । “यथा दीपो निपातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता” गीता “यजते सोपमा दिवः” ऋ० १, ३१, १५, स्वार्थे घञ् । औपम्य उपमाने न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1235,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपमा, स्त्री, (उपमीयते इति । उप + मा + अङ् + टाप् ।) उपमानम् । सादृश्यम् । इत्यमरः ॥ (“स्फुटोपमंभूतिसितेन शम्भुना” । इति माघे १ । ४ । “अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः” । इति रघुः । १ । ४७ ।) तस्य वैदिकपर्य्यायः । इदमिव १ इदं यथा २ अग्निर्णये ३ चतुरश्चिद्दद- मानात् ४ ब्राह्मणाव्रतचारिणः ५ वृक्षस्यनुते- पुरहूतवयाः ६ जारआभगं ७ मेषोभूतोऽभीषन्नपः ८ तद्रूपः ९ तद्वर्णः १० तद्वत् ११ तथा १२ । इति द्वादशोपमाः । इति वेदनिर्घण्टौ ३ अ- ध्यायः ॥ (अर्थालङ्कारभेदः । विस्तृतिस्तु उपमा- लङ्कारशब्दे द्रष्टव्या ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपमा" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें