🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:08:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उल्का
ulkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है (1.1.69)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उल्का संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लूक । लुआठा । यौ॰—उल्कामुख । उल्काजिह्वा ।
३. मशाल । दस्ती ।
३. दिया । चिराग ।
४. एक प्रकार के चमकीले पिंड जो कभी कभी रात को आग की लकीर के समान आकाश में एक ओर से दूसरी ओर को वेग से जाते हुए अथवा पृथ्वी पर गिरते हुए दिखाई पड़ते हैं । विशेष—इनके गिरने को 'तारा टूटना' या 'लूक टूटना' कहते हैं । उल्का के पिंड प्रायः किसी विशेष आकार के नहीं होते । कंकड़ या झाँवे की तरह ऊबड़खाबड़ होते हैं । इनका रंग प्रायः काला होता है और उनके ऊपर पालिश या लूक की तरह चमक होती है । ये दो प्रकार के होते हैं—एक धातुमय और दूसरे पाषाणमय । धातुमय पिंड़ों की परीक्षा करने से उनमें विशेष अंश लोहे का मिलता है, जिसमें निकल भी मिला रहता है । कभी कभी थोड़ा ताँबा और राँगा भी मिलता है । इनके अतिरिक्त सोना, चाँदी आदि बहुमूल्य धातुएँ कभी नहीं पाई जातीं । पाषाणमय पिंड यद्यपि चट्टान के समान होते हैं, तथापि उनमें भी प्रायः लोहे के बहुत महीन कण मिले रहते हैं । यद्यपि किसी किसी में उज्जन या उद्जन (हाइड्रोजन) और आक्सिजन के साथ मिला हुआ कारबन भी पाया जाता है जो सावयव द्रव्य (जैसे, जीव और वनस्पति) के नाश से उत्पन्न कारबन से कुछ मिलता है । पर ऐसे पिंड केवल पाँच या छह पाए गए हैं, जिनमें किसी प्रकार की वनस्पति की नसों का पता नहीं मिला है । धातुवाले उल्का कम गिरते देखे घए हैं । पत्थरवाले ही अधिक मिलते हैं । उल्कापिंड मे कोई ऐसा तत्व नहीं है जो इस पृथ्वी पर न पाया जाता हो । उनकी परीक्षा से यह बात जान पड़ती है कि वे जिस बड़े पिंड से टूटकर अलग हुए होंगे, उनपर न जीवों का अस्तित्व रहा होगा, न जल का नामानिशान रहा होगा । वे वास्तव में 'तेजसंभव' हैं । ये कुछ कुछ उन चट्टान या धातु के टुकड़ों से मिलतेजुलते हैं जो ज्वालामुखी पर्वतों के मुहँ से निकलते हैं । भेद इतना ही होता है कि ज्वालामुखी पर्वत से निकलते टुकड़ों में लोहे के अँश मोरचे के रूप में रहते हैं और उल्कापिड़ों मे धातु के रूप में । उल्का का वेग प्रति सेकेंड दस मील से लेकर चालीस पचास मील तक का होता है । साधारण उल्का छोटे छोटे पिंड हैं जो अनियत मार्ग पर आकाश में इधर उधर फिरा करते हैं । पर उल्काओं का एक बड़ा भारी समूह है जो सूर्य के चारों ओर केतुओं की कक्षा में घूमता है । पृथ्वी इस उल्का क्षेत्र मे से होकर प्रत्येक तैंतीसवें वर्ष कन्या राशी पर अर्थात् १४ नवंबर के लगभग निकलती है । इस समय उल्का की झड़ी देखी जाती है । उल्काखंड जब पृथ्वी के वायुमंडल के भीतर आते हैं तब वायु की रगड़ से वे जलने लगते हैं और उनमें चमक आ जाती है । छोटे छोटे पिंड तो जलकर राख हो जाते हैं और घड़घड़ाहट का शब्द भी होता है । जब उल्का वायुमंडल के भीतर आते है और उनमें चमक उत्पन्न होती है तभी वे हमें दिखाई पड़ते हैं । उल्का पृथ्वी से अधिक से अधिक १०० मील के ऊपर अथवा कम से कम ४० मील के ऊपर से होकर जाते दिखाई पड़ते हैं । पृथ्वी के आकर्षण से ये नीचे गिरते हैं । गिरने पर इनके ऊपर का भाग गरम होता है । लंदन, पेरिस, बरलिन, वियना आदि स्थानों में उल्का के बहुत से पत्थर रखे हुए हैं ।
६. फलित ज्योति में गौरी जातक के अनुसार मंगला आदि आठ दशाओं मे से एक । यह छह वर्षों तक रहती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्का f. (√ उष्, Uṇ. iii, 42), a fiery phenomenon in the sky, a meteor, fire falling from heaven, RV. iv, 4, 2; x, 68, 4; AV. xix, 9, 9; MBh.; Yājñ.; Suśr. &c.
a firebrand, dry grass &c. set on fire, a torch, ŚBr. v; R.; Kathās. &c.
(in astrol.) one of the eight principal Daśās or aspect of planets indicating the fate of men, Jyotiṣa (T.)
N. of a grammar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (218,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उल्का (cf. Uṇ. 3. 42) 1 A fiery phenomenon in the sky, a meteor; विरराज काचन समं महोल्कया Śi. 15. 92; Ms. 1. 38, 4. 103; Y. 1. 145. --2 A fire-brand, torch; न हि तापयितुं शक्यं सागरांभस्तृणोल्कया H. 1. 86. --3 Fire, flame; Me. 53. --Comp. --धारिन् a. a torch-bearer. --पातः the fall of a meteor. --मालिन् m. N. of one of Śiva's attendants. --मुखः a demon or goblin (having a mouth of fire); Ms. 12. 71; Māl. 5. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0342-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्का स्त्री उष--दाहे क नि० षस्य लं । रेस्वाकारे गगनात् पतत्तेजःपुञ्जे । अग्न्युत्पातशब्दे ६२ पृष्ठे तत्स्वरूप- फलादिकमुक्तम् । “बाधेतोलकाक्षपितचमरीबालभारो- दवाग्निः” मेघ० । “उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च” । “उल्कापाते द्रिशां दाहे गोमायुविरुते तथा” “विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे” मनुः । “स्फुर- [] लकाकृति विक्षिपन्वनेषु” किरा० । उल्काकारणमु- क्तम् श्रीपतिना “यासां गतिर्दिवि भवेद्गणितेन गम्या ता- स्तारकाः सकलखेचरतोऽतिदूरे । तिष्ठन्ति या अनि- यतोद्गतयश्च ताराश्चन्द्रादधोहि निवसन्ति तदन्वितास्ताः । शीतांशुवज्जलमयास्तपनात् स्पुरन्ति ताश्चावहपवहमारु- तसन्धिसंस्थाः । पूर्व्वानिलैस्तिमितभावमपागतेऽस्मिंस्ताराः पतन्ति कुहचिद्गुरुतावशेन” । (ज्वलन्तखटेरनुडा) २ शुष्कवृणवस्त्रादिदोपिते (मशाल) इति प्रसिद्धे ३ दीपभेदे च । “तुलाराशिं गते भानौ अमा- वास्यां नराधिपः । स्नात्वा देवान् पितॄन् भक्त्या संपू- ज्याथ प्रणम्य च । कृत्वा तु पार्वणश्राद्धं दधिक्षीरगुडा- दिभिः । ततोऽपराह्णसमये घोषयेन्नगरे नृपः । लक्ष्मीः संपूज्यतां लोका! उल्काभिश्चापि वेष्ट्यताम्” ति० त० ज्यो० उल्कादाने दर्शद्वैधे निर्णयः । “तुलासंस्थे सहस्रांशौ प्रदोषे भूतदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणां मार्गदर्शनम्” ति० त० ज्यो० वचनात् प्रदोषव्यापिदर्शे कार्यम् । उभयत्र प्रदोषप्राप्तौ परदिने एव, युग्मादिशा- स्त्रात् । “दण्डैकरजनीयोगोदर्शस्य स्यात् परेऽहनि । तदा विहाय पूर्वेद्यु परेद्युः सुखरात्रिका” ज्योतिर्वचनाच्च । उभयत्र प्रदोषाप्राप्तावपि उल्कादानं पूर्वोक्तपार्वणानुरो- धात्, न पूर्व्वदिने भूताहे ये प्रकुर्बन्ति उल्काग्रहमचेतसः । निराशाः पितरो यान्ति शापं दत्त्वा सुदारुणम्” ज्योतिर्व- चनात् । उल्काग्रहणादि पितृकृत्यत्वात् प्राचीनावी- तिना दक्षिणाभिमुखेन कार्यम् । “प्राचीनवीतिना सम्यग- पसव्यमतन्द्रिणा । पित्र्यमा निधनात् कार्यं विधिवद्दर्भपाणि ना” मनूक्तेः । तद्दानमन्त्रादि ति० त० दृश्यम् । ४ ज्योति- षोक्ते नाक्षत्रिकदशाभेदे । “मङ्गला पिङ्गला धान्या भ्रामरी भद्रिका तथा । उल्का सिद्धा सङ्कटा च ह्यष्टौ- ज्ञेया महादशाः” ज्यो० । तदानयनञ्च “वह्निभान्मीननक्षत्रा- ज्जन्मर्क्षाच्छिवभादथ” इत्युक्तेः मतभेदेन कृत्तिकानक्षत्रात् पूर्व्वभाद्रपदचतुर्थपादात् जन्मनक्षत्राद्वाऽऽरम्य एवैकास्ता- त्रिरावृत्त्या क्रमेण मङ्गलादिका दशा भवन्ति इत्येवं चतु- र्विंशतिनक्षत्रेप त्रिरावृत्त्या अष्टौ दशा अवसेयाः ततो- ऽन्तिमत्रिभेषुमङ्गंलाद्यास्तिस्रो भवन्ति । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । तासां भोगकालश्चं । “एकाद्येकोत्तरा अष्टयोगिनीवत्सरा मताः इत्युक्त्या मङ्गलायाः १ एकोवर्षः पिङ्गलायाः २ द्वौ, धान्यायास्त्रयः, भ्रामर्याः ४ वर्षाः, भद्रिकायाः पञ्च, उल्कायाः षट्, सिद्धायाः सप्त, सङ्कटायाः अष्टौ वर्षाः, [] तेषां योगेन ३६ वर्षामङ्गलाद्यानां भोगकाला, इत्येबं त्रिरा- वृत्त्या अष्टोत्तरशतर्षास्तासां भोगकालः । अन्तर्दशादिकं योगिनीशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1371-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उल्का, स्त्री, (ओषतीति । उष दाहे “शुकवल्कोल्का” ३ । ४२ । इति उणादिसूत्रेण क-प्रत्ययात् साधुः ।) तेजःपुञ्जः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ अग्निशिखा ॥ अग्निः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, “तुलाराशिं गते भानौ अमावस्यां नराधिपः । स्नात्वा देवान् पितॄन् भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च ॥ कृत्वा तु पार्ब्बणश्राद्धं दधिक्षीरगुडादिभिः । ततोऽपराह्णसमये घोषयेन्नगरे नृपः ॥ लक्ष्मीः संपूज्यतां लोकाउल्काभिश्चापि वेष्ट्यताम्” । इति तिथितत्त्वे अमावस्याप्रकरणे ।) आकाशात् पतिताग्निः । इति रायमुकुटादयः ॥ (“तञ्चेद्वायौ सरति सरलस्कन्धसङ्घट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः” । इति मेघदूते पूर्व्वमेघे ५४ श्लोकः । “उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च” इति मनुः । १ । ३८ ।) अस्या लक्षणम् । “वृहच्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशिखोज्ज्वला । पौरुषीयप्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता” ॥ इति काश्यपः ॥ (अस्याः कारणमाह गर्गसंहितायाम् । “अतिलोभादसत्याद्वा नास्तिक्याद्वाप्यधर्म्मतः । नरापचारात् नियतमुपसर्गः प्रवर्त्तते ॥ ततोऽपराधात् नियतमपवर्जन्ति देवताः । ताः सृजन्त्यद्भुतांस्तांस्तु दिव्यनाभसभूमिजान् ॥ तएव त्रिविधा लोके उत्पाता देवनिर्म्मिताः । विचरन्ति विनाशाय रूपैः संबोधयन्ति च” ॥ अस्या लक्षणादिकञ्चोक्तं वृहत्संहितायां ३३ अ- [] ध्याये । तद्यथा, -- “दिविभुक्तशुभफलानांपततांरूपाणिवानितान्युल्काः । धिष्णोल्काशनिविद्युत्ताराइतिपञ्चधा भिन्नाः ॥ १ ॥ उल्का पक्षेण फलं तद्वद्धिष्णाशनिस्त्रिभिः पक्षैः । विद्युदहोभिः षड्भिस्तद्वत्तारा विपाचयति ॥ २ ॥ तारा फलपादकरी फलार्द्धदात्री प्रकीर्त्तिता धिष्णा । तिस्रः सम्पूर्णफला विद्युदथोल्काशनिश्चेति ॥ ३ ॥ अशनिःस्वनेनमहतानृगजाश्वमृगाश्मवेश्मतरुपशुषु । निपतति विदारयति धरातलं ॥ चक्रसंस्थाना ॥ ४ ॥ विद्युत्सत्त्वत्रासं जनयन्ती तटतटस्वना सहसा । कुटिलविशालानिपततिजीवेन्धनराशिषुज्वलिता ५ धिष्णाकृशाल्पपुच्छाधनूंषिदशदृश्यतेऽन्तराभ्यधिकं । ज्वलिताङ्गारनिकाशा द्वौहस्तौ सा प्रमाणेन ॥ ६ ॥ तारा हस्थं दीर्घा शुक्ला ताम्राब्जतन्तुरूपा वा । तिर्य्यगधश्चोर्द्ध्वंवा याति वियत्युह्यमानेव ॥ ७ ॥ उल्काशिरसिविशालानिपतन्ती वर्द्धतेप्रतनुपुच्छा । दीर्घा भवति च पुरुषं भेदा बहवो भवन्त्यस्याः ॥ ८ ॥ प्रेतप्रहरणखरकरभनक्रकपिदंष्ट्रिलाङ्गलमृगाभाः । गोधाहिधूमरूपाः पापा या चोभयशिरस्काः ॥ ९ ॥ ध्वजझषकरिगिरिकमलेन्दुतुरगसन्तप्तरजतहंसा- भाः । श्रीवत्सवज्रशङ्खस्वस्तिकरूपाः शिवसुभिक्षाः ॥ १० ॥ अम्बरमध्याद्बह्व्यो निपतन्त्यो राजराष्ट्रनाशाय । सम्भमतिगगनोपरिविभ्रममाख्याति लोकस्य ॥ ११ ॥ संस्पृशती चन्द्रार्कौ तद्विसृता वा सभूप्रकम्पा च । परचक्रागमनृपबधदुर्भिक्षावृष्टिभयजननी ॥ १२ ॥ पौरेतरघ्नमुल्कापसव्यकरणं दिवाकरहिंमाश्वोः । उल्का शुभदापुरतो दिवाकरविनिःसृता यातुः ॥ १३ ॥ शुक्ला रक्ता पीता कृष्णा चोल्का द्विजादिवर्णघ्नी । क्रमशश्चैतान् हन्युमूर्द्ध्वोँरःपार्श्वपुच्छस्थाः ॥ १४ ॥ उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीनामनिष्टदा रूक्षा । ऋज्वी स्निग्धा खण्डा नीचोपगता च तद्वृद्ध्यै ॥ १५ ॥ श्यामा वारुणनीलासृग्दहना सितभस्मनिभारूक्षा । सन्ध्या दिनजा वक्रा दलिता च परागमभयाय ॥ १६ ॥ नक्षत्रग्रहघाते तद्भक्तीनां क्षयाय निर्दिष्टा । उदये घ्नती रवीन्दू पौरेतरमृत्यवेऽस्ते वा ॥ १७ ॥ भाग्यादित्यधनिष्ठामूलेषूल्काहतेषु युवतीनाम् । विप्रक्षत्त्रिपीडा पुष्पानिलविष्णुदेवेषु ॥ १८ ॥ ध्रवसौम्येषु नृपाणां उग्रेषु सदारुणेषौचराणां । क्षिप्रेषु कलाविदुषां पीडा साधारणे च हते ॥ १९ ॥ कुर्व्वन्त्येताः पतिता देवप्र
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उल्का" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें