🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:41:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋण
ṛṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी से कुछ समय के लिये कुछ द्रव्य लेना । ब्याज पर मिला हुआ धन । कर्ज । उधार । क्रि॰ प्र॰—करना ।—काढ़ना ।—देना ।—लेना । मुहा॰—ऋण उतरना=कर्ज अदा होना । ऋण चढ़ना=कर्ज होना । जैसे,—उनके ऊपर बहुत ऋण चढ़ गया है । ऋण चढ़ाना=जिम्मे रुपया निकालना । ऋण पटाना=धीरे धीरे कर्ज का रुपया अदा होना । ऋण पटाना=धीरे धीरे उधार लिया हुआ रुपया चुकता करना । जैसे,—हम चार महीनों में यह ऋण पटा देंगे । ऋण मढ़ना=ऋण चढ़ाना । देनदार बनाना । जैसे,—'वह हमारे ऊपर ऋण मढ़कर गया है ।'
२. किसी उपकार के बदले में किसी के प्रति आवश्यक या कर्यव्य रूप से किया जानेवाला कार्य । वह कार्य जिसका दायित्व किसी पर हो ।
३. किसी का किया हुआ उपकार या एहसान ।
४. घटाने या बाकी निकालने का चिह्नन (—) (गणित) ।
५. किला । दुर्ग (को॰) ।
६. भूमि । जमीन (को॰) ।
७. पानी । जल (को॰) । यौ॰—ऋणकर्ता, ऋणग्राही=कर्ज लेनेवाला । ऋणद, ऋणदाता, ऋणदायी=कर्जा चुकता करनेवाला । ऋणमुक्त । ऋण- मुक्ति=ऋणशुद्धि ।
ऋण २ वि॰ खाते, गणित आदि में जो ऋण के पक्ष का हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋण mfn. going, flying, fugitive (as a thief), RV. vi, 12, 5; having gone against or transgressed, guilty
ऋण [cf. Lat. reus]
ऋण (अम्), n. anything wanted or missed
anything due, obligation, duty, debt (a Brāhman owes three debts or obligations, viz. 1. Brahmacarya or ‘study of the Vedas’, to the Ṛṣis; 2. sacrifice and worship, to the gods; 3. procreation of a son, to the Manes, TS. vi, 3, 10, 5; Mn. vi, 35, &c.; in later times also, 4. benevolence to mankind and 5. hospitality to guests are added, MBh. &c.), RV.; AV. &c., Mn.; MBh. &c.
a debt of money, money owed, MBh.; Mn.; Yājñ.
(ऋणं √ कृ, to get into debt, Yājñ. ii, 45; ˚म्-√ प्राप्, to become indebted, Mn. viii, 107; ˚ं-√ दा or √ नी or प्र-√ यम्, to pay a debt, MBh.; Mn. &c.; ˚ं-√ याच्, to ask for a loan, Kathās.; ˚म् परीप्स्, to call in a debt, Mn. viii, 161)
guilt
a negative quantity, minus (in math.)
water, L.
a fort, stronghold, L.;
ऋण [cf. Zd. arena.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (225,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋण a. [ऋ-क्त] 1 Going. --2 Guilty. --णं 1 Debt; (as to the three kinds of debt, see अनृण); ऋणं कृ to incur debt; ऋणं दा to pay off or discharge debt; अंत्यं ऋणं (पितॄणं) the last debt to be paid to the manes, i. e. creation of a son. --2 An obligation in general. --3 (In alg.) The negative sign or quantity, minus (opp. धन). --4 A fort, strong-hold. --5 Water. --6 Land. --Comp. --अंतकः the planet Mars. --अपनयनं, --अपनोदनं, --अपाकरणं, --दानं, --मुक्तिः, --मोक्षः, --शोधनं paying off debt, discharge or liquidation of debt. --आदानं ‘recovery of a debt,’ [] receipt of money lent &c. (one of the 18 titles or subjects of litigation). --उद्ग्रहणं recovering a debt in any way from the creditor (by friendly or legal proceedings). --ऋणं (ऋणार्णं) debt for a debt, debt incurred to liquidate another debt. --कर्तृ a. one who gets into debt. --काति a. one to whom praise is due as a debt; or one who receives praise as a debt to be repaid in benefits (Sāy.). --ग्रस्त a. indebted, involved in debt. --ग्रहः {1} borrowing (money). {2} a borrower. --ग्राहिन् a. borrowing. (--m.) a debtor, borrower. --चित् a. acknowledging (praise) as a debt to be paid for. --दातृ,--दायिन् a. one who pays a debt. --दासः [ऋणात् मोचनेन कृतो दासः] one who is bought as a slave by paying off his debts; ऋणमोचनेन दास्यत्वमभ्युपगतः ऋणदासः Mit. --मत्कुणः, मार्गणः security, bail. --मुक्तिः released from debt. --मुक्तिः &c. see ऋणापनयनं. --लेख्यं ‘debt-bond,’ a bond acknowledging a debt (in law); (Mar. कर्जरोखा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0348-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋण, द उ ञ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तनां- उभं-सकं-सेट् ।) द ञ ऋणोति अर्णोति ऋणुते अर्णुते । उ अर्णित्वा ऋत्वा । इति दुर्गादासः ॥
ऋणं, क्ली, (ऋ + क्त । ऋणमाधमर्ण्ये इति णत्वम् ।) धारः । देना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पर्य्युदञ्च- नम् २ उद्धारः ३ । इत्यमरः ॥ पुनर्देयत्वेन स्वी- कृत्य यत् गृहीतम् । इति जगदीशः ॥ अस्य विवरणं ऋणादानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ कुसीदाख्यं ऋणं यथा । “स्थानलाभनिमित्तं यद्दानग्रहणमिष्यते । तत्कुसीदमिति ज्ञेयं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम्” ॥ इति नारदः ॥ अस्यार्थः । स्थानं मूलधनावस्थानम् । लाभो वृद्धिः । दानग्रहणपदे कर्म्मण्यनटा साध्ये तेन मूलधनावस्थाने सत्येव यो लाभस्तदर्थं यद्दानं धनिकेन दीयमानं मूलधनं अधमर्णेन च ग्रहणं तथा स्वीकृत्य गृह्यमाणं यत्तदृणम् । इति रत्ना- करादयः ॥ कलाशून्ये तु अवश्यापाकरणियत्व- रूपगुणयोगाद्गौणप्रयोगः । अतएव बाणिज्यार्थ- प्रयुक्तस्य नर्णत्वं इति मिश्राः ॥ * ॥ अपि च । “कुत्सितात् सीदतश्चैव निर्विशङ्कैः प्रगृह्यते । चतुर्गुणं वाष्टगुणं कुसीदाख्यमृणं त्वतः” ॥ इति वृहस्पतिः ॥ अस्यार्थः । कुत्सितात् सीदत- श्चाधमर्णात् सकलं धनं यत् गृह्यते निर्विशङ्कै- रुत्तमर्णैः । चतुर्गुणं वेति वाकारोऽनास्थायां तेन द्वैगुण्यादिलाभः ॥ * ॥ ऋणत्रयविशेषो यथा । “देवानाञ्च पितॄणाञ्च अषीणाञ्च तथा नरः । ऋणवान् जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत् सदा ॥ * ॥ तत्परिशोधनमाह । “देवानामनृणो जन्तुर्यज्ञैर्भवति मानवः । अल्पवित्तश्च पूजाभिरुपवासव्रतैस्तथा ॥ श्राद्धेन प्रजया चैव पितॄणामनृणो भवेत् । ऋषीणां ब्रह्मचर्य्येण श्रुतेन तपसा तथा” ॥ इति विष्णुधर्म्मोत्तरम् ॥ (जलदुर्गमभूभिः । यथा मुग्धबोधे १ । २८ सूत्रस्य टीकायां दुर्गादासः । “दशार्णो देशः दशार्णा नदी उभयत्र ऋणशब्देन जलदुर्गमभूमिरुच्यते” ॥ अङ्कशास्त्रोक्तः कुतश्चि- दपि राश्यन्तरात् वियोज्य संख्यावान् पदार्थः । यथा वीजगणिते । “धनर्णसङ्कलने करणसूत्रं वृत्तार्द्धम् । योगे युतिः स्यात् क्षययोः स्वयोर्व्वा धनर्णयोरन्तरमेव योगः” ॥ ऋणतीति । ऋण गतौ तस्मात्कः । इति व्युत्पत्त्या वाच्यलिङ्गः । गन्ता । गमनशीलः । यथा, ऋग्वेदे ६ । १२ । ५ । “सद्यो यः स्यन्द्रो विषितो यवीया- नृणो न तायुरतिधन्वा राट्” । “ऋणः शीघ्र- गन्ता” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-284-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋण" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें