🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:42:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋत्विज्
ṛtvij
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
धन (दक्षिणा) देकर वरण किये जाने वाले आग्नीध्र आदि पुरोहित (2.7.19) याजक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋत्विज् संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ आर्त्विजी] यज्ञ करनेवाला । वह जिसका यज्ञ में वरण किया जाय । विशेष—ऋत्विजों की संख्या १६ होती है जिसमें चार मुख्य हैं—(क) होता (ऋग्वेद के अनुसार कर्म करानेवाला) । (ख) अध्वर्यु (यजुर्वेद के अनुसार कर्म करानेवाला) । (ग) उद्गाता (सामवेद के अनुसार कर्म करानेवाला) । (घ) ब्रह्मा (चार वेदों का जाननेवाला और पूरे कर्म का निरीक्षण करनेवाला । इनके अतिरिक्त बारह और ऋत्विजों के नाम ये हैं— मैत्रावरुण, प्रतिप्रस्थाता, ब्राह्मणच्छंसी, प्रस्तोता, अच्छावाक्, नेष्टा, आग्नीध्र, प्रतिहर्त्ता, ग्रवस्तुत्, उन्नेता, पोता और सुब्रह्मण्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत्व्-इज् mfn. (fr. √ यज्), sacrificing at the proper time, sacrificing regularly
ऋत्व्-इज् (क्), m. a priest (usually four are enumerated, viz. Hotṛ, Adhvaryu, Brahman, and Udgātṛ; each of them has three companions or helpers, so that the total number is sixteen, viz. होतृ, Maitrāvaruṇa, Acchāvāka, Grāva-stut; अध्वर्यु, Prati-prasthātṛ, Neṣṭṛ, Un-netṛ; ब्रह्मन्, Brāhmaṇācchaṃsin, Agnīdhra, Potṛ; उद्गातृ, Prastotṛ, Pratihartṛ, Subrahmaṇya, ĀśvŚr. iv, 1, 4-6), RV.; AV.; TS.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
ऋत्व्-इज् See p. 224, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (224,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋत्विज् a. Ved. Sacrificing at the proper season or regularly, [] --m. A priest who officiates at a sacrifice; यज्ञस्य देवमृत्विजं Rv. 1. 1. 1; ऋत्विग्यज्ञकृदुच्यते Y. 1. 35; cf. Ms. 2. 143 also; the four chief Ṛtvijas are होतृ, उद्गातृ, अध्वर्यु and ब्रह्मन्; at grand ceremonies 16 are enumerated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0350-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋत्विज् पु० ऋतु + यज्--क्विन् उ० प० । १ याजके, “अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान् मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते” इति मनूक्ते २ स्वानुष्ठेयवैदिक कर्मकरे । ऋत्विजश्च षोडश तत्र मुख्याश्चत्वारः तेषां प्रत्येकं सहकारिण स्त्रय स्त्रय इति षोडश । विवृतिरच्छा- वाकशब्दे ८५ पृ० दृश्या । “अथर्त्विजो यां काञ्चिदाशि- गमाशासते सा यजमानस्यैवेति श्रुतेः “ऋत्विग्बादेनियुक्तौ च समौ संपरिकीर्त्तितौ । यज्ञे स्वाम्यप्नुयात् पुण्यं हानिं वादेऽथवा जयम्” इति वृहस्पत्युक्तेश्च ऋत्विक्कृतयज्ञफलं वेतनदक्षिणादिना वरयितुरेव । “श्रौतस्मार्त्त क्रियाहेतो- र्वृणुयादृत्विजः स्वयम्” या० । “तस्य सांख्यपुरुषेण तुल्यतां बिभ्रतः स्वयमकुर्व्वतः क्रियाः । कर्त्तृता तदुप- लम्भतोऽभवद्वृत्तिभाजि करणे यथार्त्विजि” मा० । ऋत्विजः कर्म ष्यञ् । आर्त्विज्यऋत्विक्कर्मणि आर्त्वि- ज्यशब्दे उदा० ऋत्विक्कर्मार्हति खञ् । आर्त्विनीन [] ऋत्विक्कर्मार्हे “दाक्षिण्यदिष्टं कृतमार्त्विजीनैः” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1446-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "ऋत्विज्" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬