🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ए
e
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ए संस्कृत वर्णमाला का ग्यारहवाँ और देवनागरी वर्ममाला का आठवाँ स्वर वर्ण । शिक्षा में यह संध्यक्षर माना गया है और इसका उच्चारण कंठ और तालु से होता है । यह अ और इ के योग से बना है, इसीलिये यह कंठतालव्य है । संस्कृत में मात्रानुसार इसके केवल दीर्घ और प्लुत दो ही भेद होते है; पर हींदी में इसका ह्यस्व या एकमात्रिक उच्चारण भी सुना जाता है । जैसे,—एहि विधि राम सबहिं समुझावा ।—तुलसी । भाषा वैज्ञानिक इसे स्पष्ट करने के लिये इनके ऊपर एक टेढ़ी 'ए' की मात्रा 'लगाते हैं । पर इसके लिये कोई और संकेत नहीं माना गया है । मौके के अनुसार ह्यस्व पढ़ा जाता है । प्रत्येक के सानुनासिक और निरनुनासिक दो भेद होते हैं ।
ए १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] विष्णु ।
ए २ अव्य॰[हिं॰] एक अव्यय जिसे संबोधन या बुलाने के लिये प्रयोग करते हैं । उ॰—ए! बिधिना जो हमैं हँसतीं अब नेक कहीं उतको पग धारैं । —रसखान (शब्द॰) ।
ए ३ पु सर्व॰ [सं॰ एष, > प्रा॰ एह] यह । उ॰—दुरैं न निधरघटयौ दियै ए रावरी कुचाल । विषु सी लागाति है बुरी, हँसी खइसी की लाल । —बिहारी र॰, दो॰ ४८२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ए the eleventh vowel of the alphabet (corresponding to the letter e as pronounced in prey, grey).
2. ए ind. an interjection, MaitrS.
a particle of recollection
addressing
censure
contempt
compassion, L.
3. ए m. Viṣṇu, L.
4. ए (आ-√ इ) P. -एति, to come near or towards, go near, approach, RV.; AV.; ŚBr. &c.; (with and without पुनर्) to come back, come again to, AitBr.; MBh.; Kathās. &c.; to reach, attain, enter, come into (a state or position), Mn. xii, 125; Megh.; Prab. &c.; to submit, fall to one's share, ChUp. v, 14, 1 (आययन्ति ?), KaṭhUp. : Intens. Ā. (3. du. -इयाते; 1. pl. -ईमहे) to hasten near, RV. vii, 39, 2; to request, VS. iv, 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (227,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ए {c2c} P. (आ+इ). To come, approach &c.; (see इ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0352-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ए एकारः स्वरवर्णभेदः एषः “एदेतौ कण्ठतालव्यावित्युक्तेः कण्ठताल्वोः स्थानयोरुच्चार्य्यः । स च दीर्घः द्विमात्रत्वात् उदात्तानुदात्तस्वरितभेर्दरनुनासिकाननुनासिकाभेदभ्याञ्च षड्विधः । तस्य मातृकान्यासे ऊर्द्ध्वोष्ठस्थाने न्यस्यतया तच्छ- ब्देनाप्यभिधेयता । तस्य ध्येयरूपं कामधेनुतन्त्रे । “एकारं परमं दिव्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । रञ्जिनी कुसुमप्रख्यम् पञ्चदेवमयं सदा । पञ्चप्राणात्मकं वर्ण्णं तथा विन्दुत्रयात्मकम् । चतुर्वर्गप्रदं देवि! ध्यायेत् परम कुण्डलीम्” । एशब्दस्य वाचकाः शब्दास्तन्त्रे उक्ता यथा “एकारो वास्तवं शक्तिर्झिण्ठीशौष्ठौ भगं मरुत् । सूक्ष्मो भूतोऽर्द्धकेशी च ज्योत्स्ना श्रद्धा प्रमर्द्दनः । भयं ज्ञानं कृशा धीरा जङ्घा सर्वसमुद्भवः । वह्निर्विष्णुर्भगवती कुण्डली मोहिनी वसुः । योषिदाधारशक्तिश्च त्रिकोणा ईशसंज्ञकः । सन्धिरेकादशी भद्रा पद्मनाभः कुलाचलः” । “एकारो वामगण्डान्तः शक्तिर्झिण्टी भगन्तथा । माक्षवी- जञ्च विजया ओष्ठः एकादशस्वरः” इति वीजवर्णाभिधानम्
ए अव्य० ई--विच् बा० न ह्रस्वः । १ स्मृतौ २ असूयायाम् ३ अनुकम्पायाम् ४ संबोधने ५ आह्वाने च” मेदिनिः ६ विष्णौ पु० एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1459,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ए एकारः । स तु एकादशस्वरवर्णः । अस्योच्चारण- स्थानंतालुकण्ठश्च । (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । [] “एदैतोः कण्ठतालु” । तथाच शिक्षायाम् । “एऐ तुकण्ठतालव्यावो औ कण्ठोष्ठजौ स्मृतौ” ॥) स दीर्घः प्लुतश्च भवति । इति व्याकरणम् ॥ (उदा- त्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिविधोऽपि प्रत्येकं पुनर- नुनासिकाननुनासिकभेदात् षड्विधएव ॥) “एकारं परमं दिव्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । रञ्जिनीकुसुमप्रख्यं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणात्मकं वर्णं तथा विन्दुत्रयात्मकम् । चतुर्व्वर्गप्रदं देचि स्वयं परमकुण्डली” ॥ इति कामधेनुतन्त्रं ॥ (वङ्गीयभाषायां) अस्य लेख- नप्रकारो यथा । “कुञ्चिता वामतो रेखा दक्षकोणायता त्वधः । पुनर्व्वामगता सैव तासु वह्नीशवायवः” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा । “एकारो वास्तवः शक्तिर्झिण्टी सोष्ठो भगं मरुत् । सूक्ष्मा भूतोऽर्द्धकेशी च ज्योत्स्ना श्रद्धा प्रमर्द्दनः । भयं ज्ञानं कृषा धीरा जङ्घा सर्व्वसमुद्भवः । वह्विर्विष्णुर्भगवती कुण्डली मोहिनी वसः ॥ योषिदाधारशक्तिश्च त्रिकोणा ईशसंज्ञकः । सन्धिरेकादशी भद्रा पद्मनाभः कुलाचलः” ॥ इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ * ॥ अन्यच्च । “एकारो वामगण्डान्तः शक्तिर्झिण्टी भगन्तथा । माक्षवीजञ्च विजया ओष्ठ एकादशस्वरः” ॥ इति वीजवर्णाभिधानम् ॥ (मातृकान्यासेऽस्य ओष्ठस्थाने न्यस्यतया ओष्ठशब्देनाप्यभिधानम् । भातृकान्यासमन्त्रो यथा, -- “ऐं नम ओष्ठे ऐं नमोऽधरे” ॥ इति । अनु- बन्धविशेषः । तेन लुङि सिचि अवृद्धिः स्यात् । यथाह कविकल्पद्रुमे ॥ “ऌरङ्वानिर्वाथ एः सिचि । अवृद्धिः ऐर्यजादिः स्यात्” ॥ एतेन कटे वर्षावर्णयोरित्यस्य लुङि अकटीदिति स्यात् ॥)
ए, व्य, स्मृतिः । असूया । अनुकम्पा । आमन्त्रणम् । आह्वानम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-290-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें