🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओ
o
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्मा ।
ओ २ अव्य॰
१. एक संबोधनसूचक शब्द । जैसे,— ओ लडके इधर आओ ।
२. संयोजक शब्द । ओर ।
३. विस्मय या आश्चर्यसूचक शब्द । ओह ।
४. एक स्मरणसूचक शब्द । जैसे,—ओ हाँ ठीक है, आप एक बार हमारे यहाँ आए थे ।
ओ ३पु सर्व॰ [हिं॰] दे॰ . 'वह' । उ॰—उसकूँ कर कर सनाथ नामदेव दीनानाथ ओ गाई लियी सात उस वक्त चल दिये ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ५० ।
२. यह । उ॰— राणी राजानूँ कहइ ओ म्हाँ नातरउ कीध । ढोला॰, दू ९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ओ the thirteenth vowel of the alphabet (corresponding to English o).
2. ओ ind. an interjection, L.
a particle of addressing
calling
reminiscence
of compassion, L.
3. ओ m. N. of Brahmā, L.
4. ओ (आ-√ उ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओ m. (औः) N. of Brahmā. --ind. 1 A vocative particle (oh). --2 An interjection of (1) calling; (holla, ho); (2) remembrance; (3) compassion (ah!).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओ ओकारः स्वरवर्ण्णभेदः कण्ठौष्ठस्थानयोरुच्चार्य्यः दीर्घः दिमात्रत्वात् प्लुतस्तु त्रि मात्रः । सचोदात्तानुदात्त स्वरितभेदैः प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकाभ्यां द्वैविध्यात् षड्विधः तथा प्लुतोऽपि षड्विथः एवं द्वादशविधः । तपरत्वे कारपरत्वे च स्वरूपपरः । तन्त्रे तस्य वाचकशब्दा वर्णा- भिधाने उक्ता यथा “ओकारः लत्यपीयूषौ पश्चिमास्यः श्रुतिः स्थिरा । सद्योजातो वासुदेवो गायत्री दार्घज- ङ्घकः । आप्यायनी चोर्द्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणीमुखी द्विजः । उद्देश्य दर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुघाक्षरः । प्रणवांशो ब्रह्मसूत्रमजेयः सर्वमङ्गला । त्रयोदशी दीर्घनासारति- नाथो दिगम्बरः । त्रैलोक्यविजया प्रज्ञा प्रीतिवीजादि- कर्षिणी” इति । तदधिष्ठातृदेवता च तत्रैवोक्ता “ज्वालास्यौकारगा ज्ञेया भीमा च मत्तमालिनी” । तस्य- ध्येयरूपं कामधे० त० उक्तं यथा । “ओकारं चञ्चला पाङ्गि! पञ्चदेबमयं सदा । रक्तविद्युल्लताकारं त्रिगुणात्मा- नमीश्वरम् । पञ्चप्राणमयंवर्णं नमामि देवमातरम् । एतद्वर्णं महेशानि! स्वयं परमकुण्डलीम्” ।
ओ अव्य० उ--विच् । १ सम्बोधने २ आह्वाने ३ स्मरणे ४ अ- नुकल्पने च मेदि० । ५ ब्रह्मणि पु० एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1553,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओ ओकारः । स तु त्रयोदशस्वरवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं ओष्ठः कण्ठश्च । (“ओदौतोः कण्ठौ- ष्ठम्” इत्युक्तेः । तथा च शिक्षायामुक्तम् । “ए ऐ तु कण्ठतालव्यावोऔ कण्ठौष्ठजौ स्मृतौ” ॥) स तु ह्रस्वो न भवति । दीर्घः प्लुतश्च भवति । (प्रत्येकं उदात्तानुदात्तस्वरितभेदैस्त्रिविधोऽपि अनुनासिकाननुनासिकभेदाभ्यां षड्विधः । एतेन द्वादशविध एव निर्णीतः ।) [] “ओकारं चञ्चलापाङ्गि ! पञ्चदेवमयं सदा । रक्तविद्युल्लताकारं त्रिगुणात्मानमीश्वरम् ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं नमामि देवमातरम् । एतद्वर्णं महेशानि स्वयं परमकुण्डली” ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायां) तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “वामतः कुण्डली भूत्वा दक्षान्मध्ये तु कुञ्चिता । किञ्चिद्दक्षगता या तु कुञ्चिता वामतस्त्वधः ॥ ब्रह्मेशविष्णवस्तासु मात्रा तु ब्रह्मरूपिणी । शक्तिश्च परमा सैव ध्यानमस्य प्रवक्ष्यते” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा, -- “ओकारः सत्यपीयूषौ पश्चिमास्यः श्रुतिः स्थिरा । सद्योजातो वासुदेवो गायत्री दीर्घजङ्घकः । आप्यायनी चोर्द्ध्वदन्तो लक्ष्मीर्वाणी मुखी द्विजः ॥ उद्देश्यदर्शकस्तीव्रः कैलासो वसुधाक्षरः । प्रणवांशो ब्रह्मसूत्रमजेशः सर्व्वमड्गला ॥ त्रयोदशी दीर्घनासा रतिनाथो दिगम्बरा । त्रैलोक्यविजया प्रक्षा प्रीतिवीजादिकर्षिणी” ॥ इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथाह कविकल्पद्रुमे । “ऐर्यजादिः स्यादोर्निष्ठातन और- निट्” ॥ तेन ओ दी क्षये इत्यस्मात् कृतायां निष्ठायां दीनं दीनवत् इति स्यात् ॥ मातृकान्यासे ऊर्द्ध्वदन्तपङ्क्तौ न्यस्यतया तदाख्ययाप्यभिधानम् । मातृकान्यासमन्त्रो यथा, -- “ओँ नम ऊर्द्ध्वदन्तपङ्क्तौ औं नमऽधोदन्तपङ्क्तौ” ॥)
ओ, व्य, सम्बोधनम् । आह्वानम् । स्मरणम् । अनु- कम्पा । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-302-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें