🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:36:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कठ
kaṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि ।
२. एक यजुर्वेदीय उपनिषद् जिसमें यम और नचिकेता के संवाद है ।
३. कृष्ण यजुर्वेद की एक शाखा ।
४. कठ का अनुगामी और शिष्य वर्ग (को॰) ।
कठ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ काष्ठ हिं॰ काठ का समस्त रूप]
१. काठ । लकड़ी । जैसे, कठपुतली, कठकीली (केवल समस्त पदों में) ।
२. एक पुराना बाजा जो कांठ का बनता था औऱ चमड़े से मढ़ा जाता था ।
३. (केवल समस्त पदों फल आदि के लिये) जंगली । निकृष्ट जाति का । जैसे, कठकेला, कठजामुन, कठमूर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कठ (for 2. See s.v.) n. distress (?).
2. कठ m. N. of a sage (a pupil of Vaiśampāyana and founder of a branch of the Yajur-veda, called after him), MBh. &c.
कठ m. a pupil or follower of Kaṭha (esp. pl.)
a Brāhman, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कठः 1 N. of a sage, pupil of Vaiśampāyana, teacher of that branch of Yajurveda which is called after him. --2 A Brāhmaṇa. --3 A note or [] simple sound. --4 A kind of ṛk. --ठाः The followers of that sage. --ठी 1 A female follower of Kaṭha. --2 The wife of a Brāhmaṇa. --Comp. --अध्यापकः a teacher of the Kaṭha branch of the Yajurveda. --धूर्तः a Brāhmaṇa well-versed in the कठ branch of the Yajurveda. --श्रोत्रियः a Brāhmaṇa who has mastered the कठ branch of the Yajurveda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठ आध्याने (उत्कण्ठापूर्व्वकस्मरणे) वा चुरा० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् इदिंत् । कण्ठयति ते कण्ठति । अचकण्ठत् त अकण्ठीत् । कण्ठयां बभूव आस चकार चक्रे चकण्ठ--कण्ठितः कण्ठा ।
कठ कृच्छ्रजीवने भ्वादि० पर० अक० सेट् । कठति अकठीत्- अकाठीत् । चकाठ । कठरः कठेरः कठिनः कठोरः ।
कठ आध्याने (उत्कण्ठापूर्व्वकस्मृतौ) इदित् भ्वा० कात्म० सक० मेट् । प्रायेणोत्पूर्वः उत्कण्ठते उदकण्ठिष्ट । उच्च- कण्ठे । उत्कण्ठितः उत्कण्ठा “उत्कण्ठायां हृदि न कुरुते कारणानां सहस्रम्” । “रेवाबोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते” काव्य० प्र० ।
कठ पु० कठ--अच् । १ मुनिविशेषे कठेन प्रोक्तमधीयते वैशा- न्वयानान्तेवासित्वात् णिनि तस्य “कठचरकात् लुक्” पा० लुक् । २ तद्दृष्टशाखाध्यायिषु पु० ब० व० । स्त्रियां तु वेदशाखा वाचित्वेन जातित्वात् ङीष् कठी इत्येव । ३ ऋग्भेदे ४ स्वरभेदे च” हेम० । “बैशम्पायनान्तेवासिनश्च आल- म्बुलङ्ग कमल ऋचमाऽऽरुणि ताण्ड्य श्यामायन कठ- कलापिन्” इति नव । कठशाखा च यजुर्व्वेद ऋग्वेदे चास्ति सैव ऋग्भेदः । “देवसुम्नयोर्यजुषि काठके” इत्यस्य बा० सूत्रस्य व्याख्यायां सि० कौ० “यजुःशब्दोऽत्र न मन्त्र- मात्रपरः किन्तु वेदोपलक्षकः तेन ऋगात्मकेऽपि मन्त्रे यजु- र्वेदस्थे भवति किञ्च ऋग्वेदेऽपि भवति स चेन्मन्त्रो यजुषि- कठशाखायां दृष्टः यजुषिति किम् “देवान् जिगाति सु- म्नुयुः” । बहॄचानामम्यस्ति कठशाखा ततोमवति प्रत्युदा [] हरणमिति हरदत्तः” । ३ मन्त्रेतरवेदभागरूपब्राह्मणे “ई शाकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः इति उपनिषच्छब्दे दर्शितसुक्तिकोपनिषद्वाक्ये कठेति निर्द्दोशात् । तच्च कठवल्लीत्वेन प्रसिद्धम् । सा च कृष्णयजुर्ब्राह्मणरूपा “उशन् ह वै वाजश्रवसः” इत्याद्या । शब्दकल्पद्रुमे त्रिकाण्डशेषप्रमाणेन ब्राह्मण इति पुंलिङ्गनिर्द्देशेन विप्रपरतोक्तिश्चिन्त्या त्रिकाण्डशेषे व्राह्मणपर्य्याये ठान्त नानार्थे च कठशब्दस्यादर्शनात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1625,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठ इ कि आध्याने । उत्कण्ठापूर्व्वकस्मरणे इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां--पक्षे भ्वां--परं--सकं--सेट्-- इदित् ।) इ कर्म्मणि कण्ठ्यते । कि कण्ठयति । आध्यानं स्मृ म औत्क्ये इत्यत्र व्याख्यातम् । इति दुर्गादासः ॥
कठ तङ्कने । तङ्कनं दुःखेन जीवनम् । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं--अकं--सेट् ।) कठति दीनः । इति दुर्गादासः ॥
कठ इ ङ आध्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- आत्मं--सकं--सेट्--इदित् ।) इ कर्म्मणि कण्ठ्यते । ङ कर्त्तरि कण्ठते । “रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते” । इति दुर्गादासः ॥
कठः, पुं, (कठेन प्रोक्तमधीते यः । कठशाखां अभि- जानाति वा “कठचरकात् लुक्” । इति लुक् । ४ । ३ । १०७ ।) मुनिविशेषः । कठशाखाध्ययनकर्त्ता कठशाखाज्ञः । (यथा महाभारते । १ । पौलमे ८ । २४ । “उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः” ॥ ऋग्भेदः । स्वरः । (“कठो मुनौ तदाख्यातवेदाध्येतृज्ञयोः स्वरे” ।) इति हेमचन्द्रः ॥ ब्राह्मणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (उपनिषद्विशेषः । यदुक्तं मुक्तिकोपनिषदि । [] “ईशा-केन-कठ-प्रश्न-मुण्ड-माण्डक्य-तित्तिरि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-011-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कठ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें