🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:39:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्तव्य
kartavya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्तव्य १ वि॰ [सं॰] करने के योग । करणीय ।
कर्तव्य २ संज्ञा पुं॰ करने योग्य कार्य । करणीय कर्म । उचित कर्म । धर्म । फर्ज । जैसे,—बड़ों की सेवा करना छोटों का कर्तव्य है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पालन करना ।—पालना । यौ॰—कर्तव्याकर्तव्या=करने और न करने योग्य कर्म । उचित कर्म । और अनुचित कर्म । योग्य अयोग्य कार्य । जैसे,—बहुत से अधिकारियों को अपने कर्तव्याकर्तव्य का ज्ञान नहीं होता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्त्तव्य mfn. to be cut off
to be destroyed or extinguished, MBh.
कर्तव्य and कर्तव्य᳙ mfn. (fut. pass. p. of √ 1. कृ, q.v.) to be done or made or accomplished &c., TS.; ŚBr.; AitBr.; Mn. &c.
कर्तव्य (अम्), n. that which ought to be done, obligation, duty, task, MBh.; Pañcat.; Kathās. &c.
कर्त्तव्य &c. See p. 257, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (257,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्तव्य a. What ought to be cut or lopped, fit to be destroyed or put down; पुत्रः सखा वा भ्राप्ता वा पिता वा यदि वा गुरुः । रिपुस्थानेषु वर्तंतः कर्तव्या भूतिमिच्छता ॥ Mb.
कर्तव्य pot. p. What is fit or ought to be done; हीनसेवा न कर्तव्या कर्तष्यो महदाश्रयः H. 3. 11; मया [] प्रातर्निःसत्त्वं वनं कर्तव्यं Pt. 1. --व्यं, कर्तव्यता What ought to be done, a duty, obligation; कर्तव्यं वो न पश्यामि Ku. 6. 61, 2. 62; Y. 1. 331.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0383-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्तव्य त्रि० कृ मवश्यार्ये तव्य । कर्तुं योग्ये । “हीनसेवा न कर्त्तंव्या कर्तव्यो महदाश्रयः” चाणक्यः । “शौचं यथार्हं कर्त्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः” “महाव्याहृतिभि- र्होमः कर्त्तव्यः स्वयमन्वहम्” मनुः “मनस्याहितकर्त्तव्याः” कुमा० । कृत--कर्मणि तव्य । २ छेद्ये त्रि० । “पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः । रिपुस्थानेषु व- र्त्तन्तः कर्त्तव्या भूतमिच्छता” भा० आ० १४० अ० उभयतो तव्य । ३ अवश्यकरणे ४ अवश्यच्छेदने च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1716,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्त्तव्यं, क्ली, (कृ + तव्य ।) करणीयम् । करणयोग्यम् । कार्य्यम् । इति व्याकरणम् ॥
कर्त्तव्यः, त्रि, (कर्त्तुं योग्यं कर्त्तुं उचितं वा । यद्वा [] अवश्यं करणीयं यत् तत् कर्त्तव्यमिति स्मृतम् । कृ + योग्याद्यर्थे तव्यः ।) करणेयोग्यः । यथा, हितोपदेशे ॥ “हीनसेवा न कर्त्तव्या कर्त्तव्यो महदाश्रयः । अजा सिंहप्रसादेन वने चरति निर्भयम्” ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-043-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कर्तव्य" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें