🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:46:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलिका
kalikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बिना खिला फूल । कली ।
२. वीणा का मूल ।
३. प्राचीन काल का एक बाजा जिसपर चमड़ा मढ़ा जाता था ।
४. एक सस्कृत छंद का भेद ।
५. कलौंजी । मँगरैला ।
६. कला । मूहूर्त ।
७. अंश । भाग ।
८. संस्कृत की पदरचना का एक भेद जिसमें ताल नियत हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलिका f. the sixteenth part of the moon, Bhartṛ.
a division of time (= कला, q.v.)
an unblown flower, bud, Śak.; Ragh. &c.
the bottom or peg of the Indian lute (made of cane), L.
N. of several metres
a kind of artificial verse (cf. कान्त-क्˚)
N. of wk. on medicine.
कलिका See p. 261, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलिका A digit of the moon.
कलिका, --कलिः f. 1 An unblown flower, a bud; चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः Ś. 6. 3; किमाम्रकलिकाभंगमारभसे Ś. 6; Rs. 6. 17; R. 9. 33. --2 A digit, streak. --3 The bottom or peg of the Indian lute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0386-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलिका स्त्री कलिरेव स्वार्थे कन् । १ कोरके (कडि) अस्फु- टितपुष्पे अमरः । “वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम्” “असकलकलिकाकुलीकृतानि स्खलनविकीर्ण्णविकाशि- [] केशराणाम्” मावः । “मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले” सा० द० । “चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका वध्नाति न स्वं रजः” शकु० । “सकलिका कलिकामजितामपि” रघुः । कलोध्वनिभेदः साध्यतयाऽस्त्यस्य ठन् । वीणामूले हेमच० तस्य कलसाधनत्वात् तथात्वम् । कलैव स्वार्थे कन् । ३ कलाशर्ब्दार्थे । “तन्यन्ते कलिका यस्मात्तस्मा- त्तास्तिथयः स्मृताः” सि० शि० । कलिकापूर्व्वम् । “प्रथम- मपरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म । इतरदितरगदि- तमपि यदि च तुर्य्यम् । चरणयुगलकमविकृतमपरमिति कलिका सा” वृत्तर० उक्ते ४ छन्दोभेदे च । ५ पदसन्ततियुक्त- रचनाभेदे सा च गोविन्दवीरुदावलीतद्भाष्ययोर्दर्शिता यथा “स्युर्म्महाकलिकारम्भे श्लोकस्तु युगशः स्मृता । अन्यासां कलिकानान्तु भवन्त्येकैकशोहि ते । पूर्त्तौ द्वौ कलिकाभिस्तु वीरुदस्तुल्यसंख्यकाः । कला नाम भवे- त्तालनियता पदसन्ततिः । कलाभिः कलिका प्रोक्ता तत्भेदाः षट् समीरिताः । कलिका चण्डवृत्त्याख्या द्विगादिगणवृत्तका । तथा त्रिभङ्गी वृत्त्याख्या मध्या मिश्रा च केवलेति” । चण्डवृत्ते दशधा संयुक्त वर्णाः । अत्र संयुक्तवर्णानां नियमो दशधा च ते । मधुर श्लिष्टविश्लिष्टशिथिलह्रादिनस्त्वमी । भिद्यन्ते ह्रस्वदी र्घाभ्यां ते दर्श्यन्ते स्फुटं यथा । ह्रस्वान्मधुरसंयोगा- शङ्कराङ्कुशकिङ्कराः । तस्मात्तु श्लिष्टसंयुक्तादर्पकर्परसर्पवत् । ततोविश्लिष्टसंयक्ता भल्लकल्याणवल्लयः । तथा शिथिल संयक्ताः पश्यकश्यपवश्यवत् । प्रोक्ता ह्रादियुता मह्यं- सह्यंगुहा प्रसह्यवत् । गर्हादीन् ह्रादिसंयुक्तभेदान् केचित् समूचिरे । दीर्घात्तुङ्गाङ्गकार्पासं बाल्यं वैश्यश्च नाह्यकमिति” । कलापरिमाणमुक्तम् । “अधिकाश्चेच्चतुःषष्टि र्न्यूना द्वादशतः कलाः । एताभ्यो नाधिकाः कार्य्यान्यूना- श्चापि न पण्डितैरिति” । तत्र तावच्चण्डवृत्तकलिका द्विविधा नखोविशिखश्चेति भेदात् तत्र रणादिविंशतिभेदस्य नखस्येह वर्द्धितादयोनव भेदा गृहोताः “वर्द्धितं वीरभद्रश्च सम- ग्रोऽच्युतौत्पलम् । तुरङ्गः श्रीगुणरतिस्तथा मातङ्ग खेलितम् । तिलकश्चेति कलिकानखस्येहोदिता नव इत्युक्तेः अथ विशिखः पद्मकुन्दचम्पकवञ्जुलबकुलभेदात् पञ्चविधः तेष्वादिमं पद्मं पङ्केरुहसितकञ्जप्राण्डूत् पलेन्दीवरारुणाम्भोरुहकह्णारभेदात् षड्विधम् अन्तिमं बकुलन्तु भासुरमङ्गलभेदात् द्विविधमित्येकादशभेदो विशिखः पङ्केरुहं सितकञ्जंतथा पाण्डूत्पलं परम्” इन्दी- [] वरारुणाम्भोजे कह्लारञ्चेति षड्विधम् । ईषद्भेदेन कथित पद्ममेव मनीषिभिः । चम्पकं वञ्जुलं कुन्दं बकुलं द्विविधं तथा । इति पञ्चविधस्यापि विशिखस्येशसंख्यकाः” इत्युक्तेः एवं चण्डवृत्तकलिकाविंशतिधा गृहीताः अथ पञ्चधा द्वि- गादिगणवृत्तका कलिका मञ्जरीत्यभिहिता क्रमात् कोरक गुच्छकसंफुल्लकुसुमगन्धाख्या तस्याश्चात्र कोरकगुच्छकु- सुमानि गृहीतानि” कोरकोगुच्छकुसुमै र्मञ्जरी त्रिविधात्र तु” इत्युक्तेः । त्रिभङ्गी कलिका तु शिखरिण्यादिपूर्व्वा षोढा तस्याश्चात्र दण्डकपूर्व्वा विदग्धपूर्वा च गृहीता “दण्डकाख्या विदग्धाख्या त्रिम ङ्गीह द्विधा मता” इत्युक्तेः अथ मिश्र- कलिका “कलिका गद्यसंपृक्ता सप्तविभक्तिका वा अक्षरमयी सर्वलघ्वी चेति द्विभेदा केवला चेत्यष्टौ तदेवं षड्भ्योमहा- कलिकाभ्यः अष्टाविंशतिरिह कलिका गृहीताः । रणादय एकादश नखभेदाः संफुल्लगन्धौ मञ्जरीभेदौ शिखरिण्या- दयः त्रिभङ्गीभेदा मध्यकलिका च त्यक्ताश्चारुताधिक्य- विरहात्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1806-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलिका, स्त्री, (कलिरेव । स्वार्थे कन् टाप् च ।) अस्फुटितपुष्पम् । तत्पर्य्यायः । कोरकः २ । इत्य- मरः । २ । ४ । १६ ॥ कलिः ३ कली ४ । कोरकम् । ५ इति तट्टीका ॥ (यथा, साहित्यदर्पर्णे ३ । १६८ । “मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्थयसि किं नवमालिकायाः” ॥) वीणामूलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ पदसन्ततियुक्त- रचनाविशेषः । तद्विवरणम् यथा, -- “स्युर्म्महाकलिकारम्भे श्लोकास्तु युगशः स्मृताः । अन्यासां कलिकानान्तु भवन्त्येकैकशो हि ते ॥ पूर्त्तौ द्वौ कलिकाभिस्तु विरुदास्तुल्यसङ्ख्यकाः” ॥ * ॥ कलिकालक्षणम् । “कला नाम भवेत्तालनियता पदसन्ततिः । कलाभिः कलिका प्रोक्ता तद्भेदाः षट् समीरिताः । कलिका चण्डवृत्ताख्या द्विगादिगणवृत्तका । तथा त्रिभङ्गी वृत्ताख्या मध्या मिश्रा च केवला” ॥ चण्डवृत्ते दशधा संयुक्तवर्णाः । “अत्र संयुक्तवर्णानां नियमो दशधा च ते । मधुरं श्लिष्टविश्लिष्टशिथिलह्रादिनस्त्वमी ॥ भिद्यन्ते ह्रस्वदीर्घाभ्यां ते दर्श्यन्ते स्फुटं यथा । ह्रस्वान्मधुरसंयोगाः शङ्कराङ्कुशकिङ्कराः ॥ तस्मात्तु श्लिष्टसंयक्ता दर्पकर्परसर्पवत् । ततो विश्लिष्टसंयुक्ता भल्लकल्याणचिल्लयः ॥ तथा शिथिलसंयुक्ताः पश्य कश्यप वश्यवत् । प्रोक्ता ह्रादियुता मह्यं सह्यं गुह्यं प्रसह्यवत् ॥ गर्हादीन् ह्रादिसंयुक्तमेदान् केचित् ममूचिरे । दीर्घात्तुङ्गाङ्गकार्पामं बाल्यं वैश्यश्च वाह्यकम्” ॥ कलापरिमाणमुक्तम् । [] “अधिकाश्चेच्चतुःषष्टिर्न्यूना द्वादश ताः कलाः । एताभ्यो नाधिकाः कार्य्या न्यूनाश्चापि न पण्डितैः” ॥ तत्र तावच्चण्डवृत्तकलिका द्विधा । नखो विशिख- श्चेति भेदात् । तत्र रणादि-विंशतिभेदस्य नखस्येह बर्द्धितादयो नव भेदा गृहीताः । “वर्द्धितं वीरभद्रश्च समग्रोऽच्युत उत्पलम् । तुरङ्गः श्रीगुणरतिस्तथा मातङ्गखेलितम् । तिलकश्चेति कलिका नखस्येहोदिता नव” ॥ इत्युक्तेः ॥ अथ विशिखः । पद्मकुन्दचम्पकवञ्जुलभेदात् पञ्च- विधः । तेष्वादिमं पद्मं पङ्केरुहसितकञ्जपाण्डूत्पले- न्दीवरारुणाम्भोरुहकह्लारभेदात् षड्विधम् । अन्तिमं वकुलन्तु भासुरमङ्गलभेदात् द्विविधमित्ये कादशभेदो विशिखः । “पङ्केरुहं सितकञ्जं तथा पाण्डूत्पलं परम् । इन्दीवरारुणाम्भोजे कह्लारञ्चेति षड्विधम् ॥ ईषद्भेदेन कथितं पद्ममेव मनीषिभिः । चम्पकं वञ्जुलं कुन्दं वकुलुं द्विविधं तथा” ॥ इति पञ्चविधस्यापि विशिखस्येशसङ्ख्यका इत्युक्तेः । एवं चण्डवृत्तकलिका विंशतिधा गृहीताः ॥ * ॥ अथ पञ्चधाद्विगादिगणवृत्तकाकलिका मञ्जरी- त्यभिहिता क्रमात् कोरकगुच्छकसंफुल्लकुसुम- गन्धाख्या । तस्याश्चात्र कोरकगुच्छकुसुमानि गृहीतानि । कोरको गुच्छकुसुमैर्मञ्जरी त्रिविधात्र त्वित्युक्तेः । त्रिभङ्गी कलिका तु शिखरिण्यादि- पूर्व्वा सोढा । तस्याश्चात्र दण्डकपूर्व्बा विदग्धपूर्व्वा च गृहीता । दण्डकाख्या विदग्धाख्या त्रिभङ्गीह द्विधा मतेत्युक्तेः ॥ * ॥ अथ मिश्रकलिका तु कलिकागद्यसंपृक्ता सप्तविभक्तिका वा । अक्ष- मयी सर्व्वलघ्वी चेति द्विभेदा केवला चेत्यष्टौ । तदेवं षड्भ्यो महाकलिकाभ्यो ऽष्टाबिंशतिरिह कलिका गृहीताः । रणादय एकादश नखभेदाः । संफुल्लगन्धौ मञ्जरीभेदौ । शिखरिण्यादयः त्रिभ ङ्गीभेदा मध्यकलिका च त्यक्ताश्चारुताधिक्यविर- हात् । इति रूपगोस्वामिकृतगोविन्दविरुदावली- भाष्ये बलदेवविद्याभूषणः ॥ (छन्दोभेदः । यदुक्तं वृत्तरत्नाकरे ४ अध्याये । “प्रथममपरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म । इतरदितरगदितमपि यदि च तूर्य्यम् चरणयुगलकमविकृतमपरमिति कलिका सा” ॥ कला । यथोक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ । “तन्यन्ते कलिका यस्मात्तस्मात्तास्तिथयः स्मृताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-062-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कलिका" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें