कस्तूरी, स्त्री, (कसति गन्धोऽस्याः । कस + खर्ज्जूरा- दित्वात् ऊरः । ङीप्तुटि पृषोदरादित्वात् साधुः ।) मृगस्य नाभौजातसुगन्धिद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । मृगनाभिः २ मृगमदः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । १२९ । मृगः ४ मृगी ५ नाभिः ६ मदः ७ । इति भरतः ॥ वातामोदः ८ योजनगन्धिका ९ । इति रभसः ॥ [] मदनी १० गन्धकेलिका ११ वेधमुख्या १२ मा- र्जारी १३ सुभगा १४ बहुगन्धदा १५ सहस्रवेधी १६ श्यामा १७ कामान्धा १८ मृगाङ्गजा १९ कुरङ्गनाभिः २० ललिता २१ श्यामला २२ मोदिनी २३ कस्तूरिका २४ कस्तुरिका २५ नाभि २६ लता २७ योजनगन्धा २८ मार्गः २९ गन्धबोधिका ३० कालाङ्गी ३१ धूपसञ्चारी ३२ मिश्रा ३३ गन्धपिशाचिका ३४ इति शब्दरत्नावली ॥ अस्या गुणाः । सुरभित्वम् । तिक्तत्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । मुखरोगकिलासकफदौर्गन्ध्यबन्धालक्ष्मीमलापह-- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ रक्तपित्तच्छर्द्दिनाशि- त्वम् । इति राजवल्लभः ॥ तद्भेदाः । खरिका १ तिलका २ कुलत्था ३ पिण्डा ४ नायिका ५ । अपि च । “कपिला पिङ्गला कृष्णा कस्तूरी त्रिविधा क्रमात् । नेपालेऽपि च काश्मीरे कामरूपेऽपि जायते ॥ कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् । काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरी ह्यधमा स्मृता” ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्याः पर्य्यायो गुणा उत्प- त्तिश्च यथा, -- भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे । “मृगनाभिर्मृगमदः कथितस्तु सहस्रभित् । कस्तूरिका च कस्तूरी वेधमुख्या च सा स्मृता ॥ काश्मरीकपिलच्छाया कस्तूरी त्रिविधा स्मृता । कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् ॥ कामरूपोद्भवा कृष्णा नैपाली नीलवर्णयुक् । काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरीह्यधमा मता ॥ कस्तूरिका कटुस्तिक्ता क्षारोष्णा शुक्रला गुरुः । कफवातविषच्छर्दिशीतदौर्गन्ध्यशोषहृत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-071-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।