🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:44:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कस्तूरी
kastūrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कस्तूरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक सुगंधित द्रव्य । विशेष—यह एक प्रकार के मृग से निकलता है जो हिमालय पर गिलगित्त से आसाम तक ८००० से १२००० फुट की ऊँचाई तक के स्थानों तथा तिब्बत और मध्य एशिया में साइबेरिया तक अर्थाक् बहुत ठंड़े स्थानों में पाया जाता है । यह मृग बहुत चंचल और छलाँग मारनेवाला होता है । डील डौल में यह साधारण कुत्ते के बराबर होता है और रात का चरता है । नर मृग की नाभि के पास एक गाँठ होती है, जिसमें भूरे रंग का चिकना सुगंधित द्रव्य संचित रहता है । यह मृग जनवरी में जोड़ा खाता है औऱ इसी संय इसकी नाभि में अधिक मात्रा से सुगधित द्रव्य मिलता है । शिकारी लोग इस मृग का शिकार कस्तूरी के लिये करते है । शिकार लेने पर इसकी नाभि काट ली जाती है, फिर शिकारी लोग इसमें रक्त आदि मिलाकर उसे सुखाते है । अच्छी से अच्छी कस्तूरी में भी मिलावट पाई जाती है । कस्तूरी का नाफा मुर्गी के अंडे के बराबर होता है । एक नाफे में लगभग आधौ छटाँक कस्तूरी निकलती है । कस्तूरी के समान सुगंधित पदार्थ कई एक अन्य जंतुओं की नाभियों से भी निकलता है । वैद्यक में तीन प्रकार की कस्तूरी मानी गई है, कपिल (सफेद), पिंगल और कृष्ण नेपाल की क्स्तूरी कपिल, कश्मीर की पिंगल और कामरूप (सिकिम, भूटान आदि) की कृष्ण होती है । कस्तुरी स्वाद में अड़वी और बहुत गरम होती है । यह वात पित्त, शीद , छर्दि आदि के लिये बहुत उपकारी मानी गई है, पर विशेषकर द्रव्यों को सुगंधित करने के काम में आती है । मुहा॰—कस्तूरी हो जाना = किसी वस्तु का बहुत महँगा हो जाना या कम मिलना । यौ॰—कस्तूरी मृग । उ॰—पागल हुई मैं अपनी ही मृदुगध से कस्तूरी मृग जैसी ।—लहर, पृ॰ ६६ ।
कस्तूरी मल्लिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार की चमेली ।
१. कस्तूरी मृग की नाभि [को॰] ।
कस्तूरी मृग संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का हिरन जिसकी नाभि से कस्तूरी निकलती है । विशेष—यह ढाई फुट ऊँचा होता है । इसका रंग काला होता है जिसके बीच में लाल और पीली चितियाँ होती है । यह बड़ा डरपोक और निर्जनप्रिय होता है । इसकी टाँगे बहुत पतली और सीधी होती हैं जिससे कभी कभी घुटने का जोड़ बिलकुल दिखाई नहीं पड़ता । यह कश्मीर, नैपाल, आसाम, तिब्बत, मध्य एशिया और साइबेरिया आदि स्थानों में होता है । सहयाद्रि पर्वत पर भी कस्तूरी मृग कभी कभी देखे गए हैं । तिब्बत के मृग की कस्तूरी अच्छी समझी जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कस्तूरी f. musk, Sāh. 337, 3; Bhpr. &c.
the plant Hibiscus Abelmoschus, L.
the plant Amaryllis zeylanica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (266,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कस्तु(स्तू)रिका, कस्तूरी Musk; कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं Bv. 2. 4; 1. 121; Ch. P. 7. --Comp. --मृगः the musk-deer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कस्तूरी स्त्री कसति गन्धोऽस्याः दूरतः कस--ऊर--बा० तुट् च । मृगमदे मृगनाभिजाते गन्धद्रव्यभेदे स्वार्थे कन् । कस्तूरिका तत्रैव “तद्गुणपर्य्यायादि मावप्र० उक्तं यथा-- “मृगनाभिर्मृगमदः कथितस्तु सहस्रभित् । कस्तूरिका च कस्तूरो वेधमुख्या तु सा स्मृता । काश्मीरी कपिलच्छाया कस्तूरी त्रिविधा स्मृता । कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली [] मध्यमा भवेत् । कामरूपोद्भवा कृष्णा नैपाली नीलवर्ण- युक् । काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरी त्वधमा मता । कस्तू- रिका कटुस्तिक्ता क्षारीष्णा शुक्रला गुरुः । कफवातविष- च्छर्दिशीतदौर्गन्ध्यशोषहृत्” । “प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगनाभि- गन्धि” कुमा० श्लोकव्या० मल्लिनाथेन “मृगनाभिःकस्तूरी तद्गन्धि कस्तूरीमृगाधिष्ठानादित्युक्तं तेन हिमाद्रावपि तन्मृगस्य सञ्चारोऽस्तीति गम्यते । “कस्तूरीतिलकं ललाटपटले” विष्णुमूर्त्तिवर्णने । “कस्तूरिकाजननशक्तिभूता मृगेण किं सेव्यते सुमनसां मनसापि गन्धः” रसग० । “कस्तूरिकामृगविमर्दसुगन्धिरेति” माघः । कस्तूरिकाहेतु- र्मृगः कस्तूरिकामृगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1841-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कस्तूरी, स्त्री, (कसति गन्धोऽस्याः । कस + खर्ज्जूरा- दित्वात् ऊरः । ङीप्तुटि पृषोदरादित्वात् साधुः ।) मृगस्य नाभौजातसुगन्धिद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । मृगनाभिः २ मृगमदः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । १२९ । मृगः ४ मृगी ५ नाभिः ६ मदः ७ । इति भरतः ॥ वातामोदः ८ योजनगन्धिका ९ । इति रभसः ॥ [] मदनी १० गन्धकेलिका ११ वेधमुख्या १२ मा- र्जारी १३ सुभगा १४ बहुगन्धदा १५ सहस्रवेधी १६ श्यामा १७ कामान्धा १८ मृगाङ्गजा १९ कुरङ्गनाभिः २० ललिता २१ श्यामला २२ मोदिनी २३ कस्तूरिका २४ कस्तुरिका २५ नाभि २६ लता २७ योजनगन्धा २८ मार्गः २९ गन्धबोधिका ३० कालाङ्गी ३१ धूपसञ्चारी ३२ मिश्रा ३३ गन्धपिशाचिका ३४ इति शब्दरत्नावली ॥ अस्या गुणाः । सुरभित्वम् । तिक्तत्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । मुखरोगकिलासकफदौर्गन्ध्यबन्धालक्ष्मीमलापह-- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ रक्तपित्तच्छर्द्दिनाशि- त्वम् । इति राजवल्लभः ॥ तद्भेदाः । खरिका १ तिलका २ कुलत्था ३ पिण्डा ४ नायिका ५ । अपि च । “कपिला पिङ्गला कृष्णा कस्तूरी त्रिविधा क्रमात् । नेपालेऽपि च काश्मीरे कामरूपेऽपि जायते ॥ कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् । काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरी ह्यधमा स्मृता” ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्याः पर्य्यायो गुणा उत्प- त्तिश्च यथा, -- भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे १ भागे । “मृगनाभिर्मृगमदः कथितस्तु सहस्रभित् । कस्तूरिका च कस्तूरी वेधमुख्या च सा स्मृता ॥ काश्मरीकपिलच्छाया कस्तूरी त्रिविधा स्मृता । कामरूपोद्भवा श्रेष्ठा नैपाली मध्यमा भवेत् ॥ कामरूपोद्भवा कृष्णा नैपाली नीलवर्णयुक् । काश्मीरदेशसम्भूता कस्तूरीह्यधमा मता ॥ कस्तूरिका कटुस्तिक्ता क्षारोष्णा शुक्रला गुरुः । कफवातविषच्छर्दिशीतदौर्गन्ध्यशोषहृत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कस्तूरी" आता है (34)
गंधधूलि कस्तूरीगंधशेखर कस्तूरीकस्तूरिका कस्तूरीकुरंगनाभि कस्तूरीगंधकेलिका कस्तूरीगंधचेलिका कस्तूरीअंडजा कस्तूरीयोजनगंधा कस्तूरीवधिक मृगमद । कस्तूरीपत्रभंग वे चित्र या रेखाएँ जो सौदर्य- वृद्धि के लिये स्त्रियाँ, कस्तूरी, केसर,…सुगंधिका कस्तूरी । मृगनाभिएनमद पु संज्ञा पुं॰ मृगमद । कस्तूरीमदाह कस्तूरीमुश्क कस्तूरी । मृगमद । मृगनाभि । †तनुराग केसर, कस्तूरी, चंदन, कपूर, अगर आदि को मिलाकर बनाया हुआ उबटनकामांघा कस्तूरीहरिसौरभ मृगमद । कस्तूरीकुरंगसार कस्तूरी । मुश्कदेवमुख्या कस्तूरी । कामांधासहस्त्रजित् मृगमद । कस्तूरीसुगंधमुख्या कस्तूरी । कस्तूरिका मृगनाभिसहस्त्रवेधिका कस्तूरीसाहस्त्रवेंधी कस्तूरीमद हर्ष । आनंदधूप देवपूजन में या सुगंध के लिये कपूर, आग, गुग्गुल, आदि गंधद्रव्यों को जला…मेद शरीर के अंदर की वसा नामक धातु । चरबी । विशेष—सुश्रुत के अनुसार मेद मां…मदनी सुरा । वारुणीललिता एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में तगण, भगण, जगण और रगण होते हैं । जै…सारभांड व्यापार की बहुमूल्य वस्तुश्यामला अश्वगंध । असगंधसुगधगण सुगंधिच द्रव्यों का एक गण या वर्ग । विशेष—सुगंधगण वर्ग में कपूर, कस्तू…जिउकिया जीविका करनेवाला । रोजगारीसहस्त्रभित् अमलबेंतसहस्त्रवेधी हींग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें