🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:22:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कांड
kāṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कांड संज्ञा पुं॰ [सं॰ काण्ड]
१. बाँस, नरकट या ईख आदि का वह अंश जो दो गाँठो के बीच में हो । पोर । गाँडा । गेंडा ।
२. शर । सरकंडा ।
३. वृक्षों की पेड़ी । तना ।
४. पेड़ी या तने का वह भाग जहाँ से ऊपर चलकर डालियाँ निकलती हैं । तरुस्कंध ।
५. शाखा । डाली । डंठल ।
६. गुच्छा ।
७. धनुष के बीच का मोटा भाग ।
८. किसी कार्य या विषय का विभाग । जैसे—कर्मकांड, ज्ञानकांड, उपासनाकांड ।
९. किसी ग्रंथ का वह विभाग जिसमें एक पूरा प्रसंग हो । जैसे,— अयोध्याकांड ।
१०. समूह । वृंद ।
११. हाथ या पैर की लंबी हडडी या नली ।
१२. बाण । तीर ।
१३. डाँड़ा । बल्ला ।
१४. एक वर्ग माप ।
१५. खुशामद । झूठी प्रशंसा ।
१६. जल ।
१७. निर्जन स्थान । एकांत ।
१८. अवसर ।
१९. व्यापार । घटना । उ॰—जिस अभागे कि लिये यह कांड, आ गया वह भर्त्सना का भांड ।—साकेत, पृ॰ १८८ ।
कांड २ वि॰ कुत्सित । बुरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काण्ड [or काण्ड, TS. vii], अस्, अम्, m. n. (ifc. f(आ or ई). ) [cf. खण्ड, with which in some of its senses काण्ड is confounded] a single joint of the stalk or stem of a plant, such as a bamboo or reed or cane (i.e. the portion from one knot to another, cf. त्रि-क्˚), any part or portion, section, chapter, division of a work or book (cf. त्रि-क्˚), any distinct portion or division of an action or of a sacrificial rite (as that belonging to the gods or to the manes), AV.; TS.; VS.
a separate department or subject (e.g. कर्म-काण्ड, the department of the Veda treating of sacrificial rites, Kāś. on Pāṇ. iv, 2, 51), AV.; TS.; ŚBr.; R.
a stalk, stem, branch, switch, MBh.; R.; Mn. i, 46, 48; Kauś.; Suśr.
the part of the trunk of a tree whence the branches proceed, W.
a cluster, bundle, W.
a multitude, heap, quantity (ifc.), Pāṇ. iv, 2, 51, Kāś.
an arrow, MBh. xiii, 265; Hit.
a bone of the arms or legs, long bone (cf. काण्ड-भग्न and पुच्छकाण्ड), Suśr.
a rudder (?), R. ii, 89, 19
a kind of square measure, Pāṇ. iv, 1, 23; Vop. vii, 55
a cane, reed, Saccharum Sara (शर), L.
water, L.
opportunity, occasion (cf. अ-काण्ड), L.
a private place, privacy, L.
praise, flattery, L.
(ifc. implying depreciation) vile, low, Pāṇ. vi, 2, 126
= काण्डस्यावयवो विकारो वा, g. बिल्वादि
काण्ड m. (also) abundance, Vcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (269,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कांडः, --डं 1 A section, a part in general. --2 The portion of a plant from one knot to another. --3 A stem, stock, branch; लीलोत्खातमृणालकांडकवलच्छेदे U. 3. 16; Amaru. 95, Ms. 1. 46, 48, Māl. 9. 34. --4 Any division of a work, such as a chapter of a book; as the seven Kāṇḍas of the Rām. --5 A separate department or subject; e. g. कर्म˚ &c. --6 A cluster, bundle, multitude. --7 An arrow. --8 A long bone, a bone of the arms or legs. --9 cane, reed. --10 A stick, staff. --11 Water. --12 Opportunity, occasion. --13 Private place. --14 A kind of measure. --15 Praise, flattery. --16 A horse. --17 Vile, bad, sinful, (at the end of comp. only). --Comp. --कारः a maker of arrows. --(रं) the betel-nut. --गोचरः an iron arrow. --पटः, --पटकः a screen surrounding a tent, curtain; [] Śi. 5. 22. --पातः an arrow's flight, range of an arrow. --पृष्ठः {1} one of the military profession, a soldier. {2} the husband of a Vaiśya woman. {3} an adopted son, any other than one's own son. {4} (as a term of reproach) a base-born fellow, one who is faithless to his family, caste, religion, profession &c. In Mv. 3 Jāmadagnya is styled by शतानंद as कांडपृष्ठ; (स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् । तेन दुश्चरितेनासौ कांडपृष्ठ इति स्मृतः ॥). --(ष्ठं) the bow of Karṇa & Kāma. --भंगः --भग्नं a fracture of the bone or limbs. --वीणा the lute of a Cāṇḍāla. --संधिः a knot joint (as of a plant). --स्पृष्टः one who lives by arms, a warrior, soldier.
कांडः, --डं 1 A section, a part in general. --2 The portion of a plant from one knot to another. --3 A stem, stock, branch; लीलोत्खातमृणालकांडकवलच्छेदे U. 3. 16; Amaru. 95, Ms. 1. 46, 48, Māl. 9. 34. --4 Any division of a work, such as a chapter of a book; as the seven Kāṇḍas of the Rām. --5 A separate department or subject; e. g. कर्म˚ &c. --6 A cluster, bundle, multitude. --7 An arrow. --8 A long bone, a bone of the arms or legs. --9 cane, reed. --10 A stick, staff. --11 Water. --12 Opportunity, occasion. --13 Private place. --14 A kind of measure. --15 Praise, flattery. --16 A horse. --17 Vile, bad, sinful, (at the end of comp. only). --Comp. --कारः a maker of arrows. --(रं) the betel-nut. --गोचरः an iron arrow. --पटः, --पटकः a screen surrounding a tent, curtain; [] Śi. 5. 22. --पातः an arrow's flight, range of an arrow. --पृष्ठः {1} one of the military profession, a soldier. {2} the husband of a Vaiśya woman. {3} an adopted son, any other than one's own son. {4} (as a term of reproach) a base-born fellow, one who is faithless to his family, caste, religion, profession &c. In Mv. 3 Jāmadagnya is styled by शतानंद as कांडपृष्ठ; (स्वकुलं पृष्ठतः कृत्वा यो वै परकुलं व्रजेत् । तेन दुश्चरितेनासौ कांडपृष्ठ इति स्मृतः ॥). --(ष्ठं) the bow of Karṇa & Kāma. --भंगः --भग्नं a fracture of the bone or limbs. --वीणा the lute of a Cāṇḍāla. --संधिः a knot joint (as of a plant). --स्पृष्टः one who lives by arms, a warrior, soldier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काण्ड पुंन० कनी--दीप्तौ ड तस्य नेत्त्वं किच्च दीर्घः । १ दण्डे २ वाणे ३ पर्वणि कुत्सिते ४ वर्गे ५ अवसरे ६ जले च अम० । ७ नाले (डाँटा) ८ वृक्षस्कन्धे (गुँडि) ९ स्तम्वे (गुल्मभेदे) १० निर्जने धरणिः ११ नाङीवृन्दे १२ वृक्षभेदे (शरवृक्षे) मेदि० । १३ श्लाघायां हेमच० । टण्डश्चात्र षोडशहस्तमितः वंशः वंशाटिण्डश्च “काण्डान्तात् क्षेत्रे” पा० क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि सति द्वे काण्डे प्रमाण- मस्याः सा द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । “प्रमाणे दृयसजिति” पा० विहितस्य मात्रचः “प्रमाणे लोद्विगोर्नित्यमिति” वार्त्ति० लुक् । क्षेत्रे किं द्विकाण्डी रज्जुः” सि० कौ० । “पृषता वरत्राकाण्डेनाहन्ति” कात्या० ८, ७, २७ । वरत्राकाण्डेन वंशदण्डेन” कर्कः । वाणे “सविप काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्” भा० अनु० २६५ ओ० । वर्गे “क्षपातमस्काण्डमलीमसं नभः” माघः । “घृक्ष- काण्डमितो भाति” रामा० । “दूर्व्वाकाण्डमिव [] श्यामा” भट्टिः । वर्गश्च एकजातीयसमुदायः “क्रिया- काण्डेषु निष्णातोयोगेषु च कुरूद्वह!” भाग० ४, २४, ९ । “अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जातः क्रियाकाण्डनिमित्त- जन्मा” भाग० ८, ४, २४ । उपचारात् १४ तत्प्रतिपादक- ग्रन्थे च ब्रह्मकाण्डं कर्म्मकाण्डम् अवसरश्चात्र योग्य- कालः प्रस्तावश्च तत्र योग्यकाले अकाण्डशब्दे ५३९ उदा० । प्रस्तावे अयोध्याकाण्डं लङ्काकाण्डमित्यादि । नालमत्र- लतादीनां पत्राधारदण्डः (डाँटा)नालारूपञ्च । तत्र नाले “काण्डमूलपत्रपुष्पफलप्ररोहरसगन्धानां सादृश्येन प्रति- निधिं कुर्य्यात् सर्वाभावे यवः प्रतिनिधिः” श्रा० त० पैठी० । “काण्डं नालम्” रघु० । “पुच्छकाण्डाद्दक्षिणेऽस्थनि” कात्या० २५, ६, ५ । पुच्छं काण्डमिव नालारूपत्वात् । स्तम्बे “काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्तीः” यजु० १३, १४ । “महतः पञ्चमूलस्य काण्डमष्टादशाङ्गुलम्” सुश्रु० । स्कन्धे “इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्ष- येत्” “दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टशरकाण्डानामन्यतम- वर्ण्णः” सुश्रु० “उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे वीजका- ण्डप्ररोहिणः” “वीजकाण्डरुहाण्येव प्रतानाबल्ल्य एव च” मनुः । १५ ग्रन्थपरिच्छेदे । मधुकाण्डं श्राद्धकाण्डम् १६ सन्धिविच्छिन्नैकखण्डास्थ्नि न० । “भग्नं समासात् द्विविधं हुताशकाण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ । उत्पिष्टवि- श्लिष्टविवर्त्तितञ्च तिर्य्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षट् च” । रोग- निश्चयः । “सन्धिविच्छिन्नमेकखण्डेमस्थि काण्डम्” तट्टीका- काण्डस्यावयवो विकारो वा विल्वा० अण् । १७ काण्डा- वयवे १८ तद्विकारे च त्रि० १९ अङ्कोठवृक्षे पु० शब्दचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1860-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काण्डं, क्ली, (कणतीति । कण शब्दे + डः । बाहुला- कात् दीर्घः ।) सन्धिविच्छिन्नैकखण्डास्थि । यया । “भग्नं समासाद्द्विविधं हुताश- काण्डे च सन्धौ च हि तत्र सन्धौ । उत्पिष्टविश्लिष्टविवर्त्तितञ्च तिर्य्यग्गतं क्षिप्तमधश्च षट् च” ॥ इति रोगविनिश्चयः ॥ सन्धिविच्छिन्नमेकखण्डमस्थि- काण्डम् । काण्डेन च ललककपालवलयत रुणरुच- कानां ग्रहणम् । तत्र भग्नं काण्डभग्नम् । इति तट्टीकाव्याख्यामधुकोषः ॥
काण्डः, पुं, क्ली, (कणि दीप्तौ + ञमन्तात् डः । क्वादिभ्यः कित् अनुनासिकस्येति दीर्घः ।) दण्डः । (यथा, कात्यायनश्रौतसूत्रे ८ । ७ । २७ । “पृषता वरत्राकाण्डेनाहन्ति” । “वरत्राकाण्डेन वंशदण्डेन” । इति कर्कः ॥) नालम् । वाणः । (यथा, महाभारते १३ । ५ । ३ । “विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः । सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्” ॥) शरवृक्षः । अर्व्वा । कुत्सितः । वर्गः । (वर्गश्च एक- जातीयसमवायः । यथा, भागवते । ४ । २४ । ९ । “क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥) परिच्छेदः । (यथा, अथर्व्ववेदे १२ । ३ । ४५ । “इदं प्रापमुत्तमं काण्डमस्य यस्माल्लोकात्परमेष्ठी समाप” ॥) अवसरः । प्रस्तावः । वारि । जलम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ४३ ॥ (यथा, हेः रामायणे २ । ८९ । १८ । “तास्तु गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् । निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः” ॥ “क्रीडार्थं काण्डचित्राणि काण्डे जले चित्राणि चित्रगमानानि लघुत्वात् क्रियन्ते स्मेत्यर्थः” ॥ इति तट्टीका ॥) स्तम्बः । (यथा, अमरुशतके ९५ । “उरुद्वयं मृगदृशः कदलस्य काण्डौ मध्यञ्च वेणिरतुलं स्तनयुग्ममस्याः” ॥) तृणादिगुच्छः । (यथा, भट्टिः ५ । १८ । “दूर्व्वाकाण्डमिव श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डला” ॥) तरुस्कन्धः । गुँडि इति भाषा । (यथा, रामायणे । “वृक्षकाण्डमितो भाति” ॥ वृक्षाणां शाखा । यथा, मनुः १ । ४६ । “उद्भिज्जाः स्थावराः सर्व्वे वीजकाण्डप्ररोहिणः” । “केचित्काण्डात् शाखा एव रोपिता वृक्षतांयान्ति” ॥ इति तट्टीका ॥ वृन्दः । समूहः । रहः । निर्जन- स्थानम् । इति मेदिनी ॥ श्लाघा । इति हेमचन्द्रः ॥ पापोयान् । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-082-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कांड" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें