🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:18:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कापोत
kāpota
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह (2.5.45) शौक · मायूर · तैत्तिर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कापोत १ वि॰ [सं॰]
१. भूरे मटमैले रंग का । कपोत वर्ण का ।
२. थोडे धनवाला । बहुत कम आयवाला [को॰] ।
कापोत २ संज्ञा पुं॰
१. कबुतरों का झुंड ।
२. सुरमा ।
३. सोडा ।
४. क्षार ।
५. वह जो रूढियों और परंपराओं के अनुसार आचरण रखता हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापोत mf(ई)n. (fr. कपोत, Pāṇ. iv, 3, 135, Sch., 154, Sch.), belonging to or coming from a pigeon, MBh.; BhP.; Pat.
of the colour of a pigeon, of a dull white colour, grey, VarBṛS.
कापोत m. natron, fossil alkali, L.
(also) a Vānaprastha who has collected food (like a pigeon) for a year, L.
antimony, a collyrium or application for the eyes, W.
कापोत n. a flock of pigeons Comm. on Pāṇ. iv, 2, 44
antimony, L.
N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (271,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कापोत a. (ती f.) [कपोत-अण्] Grey, of a dirty white colour. --तं 1 A flock of pigeons. --2 Antimony. --3 Natron. --4 Fossil. --तः The grey colour. --Comp. --अंजनं antimony applied to the eyes as collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0394-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापोत न० कपोतानां समूहः अण् । १ कपोतसमूहे कपोत- स्येदम् । “अनुदात्तादेः” पा० अञ् । २ कपोतसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः” भा० व० २५९ अ० । “कापोतीं दृत्तिं- स्वल्पसंग्रहरूपाम्” नीलकण्ठः” “स्तुवन् वृत्तिंस कापोती दुहित्रा स ययौ पुरात्” भाग० ९, १८, १५, “कापोती मुञ्छवृत्तिम्” श्रीधरः । कपोतस्य यथा उञ्छवृत्तित्वमल्प- संग्रहत्वञ्च तथा कपोतलुब्धकीयशब्दे १६७० पृ० दर्शितम् । कापोतवर्णोऽस्त्यस्य अर्श० अच् । ३ सौवीराञ्जने ४ रुचके (सर्ञिकाक्षारे) न० मेदि० । ५ कपोताभवर्ण्णे पु० ६ तद्वति त्रि० हेम० । ७ ओषधिभेदे स्त्री गौ० ङीष् । तल्लक्ष्मस्थानमुक्तं सुश्रुते “कौशिकीं सरितं तीर्त्त्वा सञ्ज- यन्त्यास्तु पूर्वतः । क्षितिप्रदेशोवल्मीकैराचितोयोजन- त्रयम् । विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्द्धसु” सुश्रु० । ओषधिलक्षणादिकथने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1888,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कापोतं, क्ली, (कपोतानां समूहः । अण् ।) कपोत- गणः । इत्यमरः २ । ५ । ४७ । पायरार झाँक् इति भाषा ॥ (कपोतस्येदम् । “तस्येदम्” । ४ । ३ । १२० । इत्यण् । यथा भागवते । ९ । १८ । २५ ॥ “दुर्म्मना भगवान् काव्यः पौरहित्यं विगर्हयन् । स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्” ॥ कापोतीं कपोतसम्बन्धिनीं वृत्तिं परवृत्त्युपजीवित्व- मित्यर्थः ॥) सौवीराञ्जवम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
कापोतः, पुं, (कपोत + अण् ।) सर्जिकाक्षारः । इत्यमर । २ । ९ । १०९ ॥ रुचकः । इति मेदिनी । कपोताभवर्णः । तद्वति त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-085-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें