🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:32:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंभी
kuṃbhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंभी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुम्भिन्] हाथी ।
२. मगर ।
३. गुग्गुल या वह पेड़ जिससे गुग्गुल निकलता है ।
४. एक जहरीला कीड़ा ।
५. पारस्कर के अनुसार एक राक्षस जो बच्चों को क्लेश देता है ।
६. एक प्रकार की मछली ।
७. आठ की संख्या (को॰) ।
कुंभी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कुम्भी]
१. छोटा घड़ ।
२. कायफल का पेड़ ।
३. दंती का पेड़ । दाँती ।
४. पांडर का पेड़ ।
५. तरबूज ।
६. बंसी ।
७. एक पेड़ । विशेष—इसकी लकड़ी इगारते और आरायसी चीजें बनाने में काम आती हैं । इसकी छाल से चमड़ा सिझाते और रस्सी बटते हैं, और फल, जिसे कुन्नी (खुन्नी) कहते हैं, पंजाब के लोग खुद खाते और पशुओं को खिलाते हैं ।
८. एक बनस्पति जो जलाशयों में पानी के ऊपर फैलती है । जलकुंभी । विशेष—इसके पत्ते चार पाँच अंगुल लंबे औऱ उतने ही चौडे तथा मोटे दल के होते हैं । इसकी जड़ भूमि में नहीं होती, बल्कि पानी पर सतह के नीचे होती है । यह फूलती फलती नहीं दिखाई देती, पर इसके बीज अवश्य होते हैं । इसकी बहुत सी जातियाँ होती हैं जिनकी पत्तीयाँ भिन्न भिन्न आकार के होती हैं ।
८. एक नरक का नाम । कुंभीपाक नरक ।
१०. सलई का पेड़ ।
११. गनियारी या अर्णी का पेड़ा ।
१२. तल । आधार । उ॰— उन स्तंभो की कुंभियों (आधार) पर शिल्पियों ने एक एक करके 'अ' को छोडकर 'अ' से 'ट' तक के अक्षर खोद डाले हैं ।—भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰४६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुम्भी (ई), f. a small jar or pot, earthen cooking vessel, VS.; AV.; TS. &c.
N. of a hell, Kāraṇḍ.
of a plant, Bālar.
a small tree (the seeds of which are used in medicine, commonly Kaṭphala), L.
Bignonia suaveolens, L.
Pistia Stratiotes, L.
another plant (commonly Romaśa), L.
the plant Croton polyandrum, L.
the plant Myrica sapida, L.
कुम्भी (f. of ˚भ, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंभी 1 A small water-jar. --2 An earthen cooking vessel. --3 A measure of grain. --4 N. of several plants. --Comp. --धान्यं grain stored in jars sufficient for six days. --धान्यकः a house-holder who stores grain. --नसः a kind of venomous serpent; U. 2. 29. --पाकः {1} the contents of a cooking-vessel. {2} (sing. or pl.) a particular hell in which the wicked are baked like potter's vessels; Y. 3. 224; Ms. 12. 76.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुम्भी स्त्री कुम्भ + अल्पार्थे ङीष् । १ क्षुद्रे कुम्भे तदाकृतित्वात् २ उखायां ३ पाटलावृक्षे ४ कुम्भिकायां वरिपर्ण्ण्याम् (पाना) ५ कट्फले च हेमच० कोङ्कणे प्रसिद्धे कुम्भीपुष्पे ६ पर्पटवृक्षे । अस्य शुणाः “कुम्भी वातकफहरी” राजनि० ७ दन्तीवृक्षे राजनि० । तत्र जातादि कत्र्या० ढकञ् । कौ- म्भेयक तत्र जातादौ त्रि० । कर्ण्णादि० चतुरर्थ्यां फिञ् । ५ कौम्भायनि तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2119,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुम्भी, [न्] पुं, (कुम्भोऽस्यास्तीति । इनिः ।) हस्ती । कुम्भीरः । इति हेमचन्द्रः ॥ गुग्गुलुः । इति जटाधरः ॥ (अग्निप्रकृतिविषकीटविशेषः । यथा, “वाह्यकी पिञ्चिटः कुम्मी” ॥ इति सुश्रुते कल्प- स्थाने ८ अध्याये ॥)
कुम्भी, स्त्री, (कुम्भ + अल्पार्थे ङीप् । क्षुद्रकुम्भः ।) उखा पाटलावृक्षः । वारिपर्णी । कट्फलः । इति हेमचन्द्रः ॥ वृक्षविशेषः । कुम्भीपुष्प इति कोकणे प्रसिद्धा । तत्पर्य्यायः । रोमालुविटपी २ रोमशः ३ पर्पटद्रुमः ४ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । कषाय- त्वम् । उष्णत्वम् । ग्राहित्वम् । वातकफापहत्वञ्च । दन्तीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-148-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुंभी" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें