🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:02:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुक्कुट
kukkuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुक्कुट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुर्गा । यौ॰— कुक्कुटध्वनि । कुक्कुटमस्तक । कुक्कुटशिख । कुक्कुटांडक कुक्कुटभृत्य ।
२. चिनगारी ।
३. लुक ।
४. जटाधारी । मुर्गकेश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुक्कुट अस्, m. (ifc. f(आ). , Pāṇ. iv, 1, 14, Kāś.) a cock, VS. i, 16; Mn.; MBh. &c.
a wild cock (Phasianus gallus)
(= कुकुट) the plant Marsilea quadrifolia, L.
a whisp of lighted straw or grass, L.
a firebrand, spark of fire, L.
the offspring of a Niṣāda by a Śūdra woman (cf. कुक्कुर), L.
कुक्कुट (अम्), n. = कुक्कुटासन, Tantras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुक्कुटः 1 A cock, wild cock. --2 A whisp of lighted straw, a firebrand. --3 A spark of fire. --टी 1 A hen. --2 A small house-lizard. --3 The silk-cotton tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0406-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुक्कुट पुंस्त्री० कुक--सम्प० क्विप् कुका आदानेन कुटति कुट- [] क । पक्षिभेदे चरणायुधे १ ताम्रचूडे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । तस्य शुभाशुभलक्षणमुक्तम् वृह० सं० यथा- “कुछुटस्त्वृजुतनूरुहाङ्गुलिस्ताम्रवक्त्रनखचूलिकः सितः । रौति सुखरमुषात्यये च यो वृद्धिदः स नृपराष्ट्रवाजि- नाम् । यवग्रीवो यो वा वदरसदृशो वापि विहगो वृह- न्मूर्धा वर्णैर्भवति बहुभिर्यश्च रुचिरः । स शस्तः सङ्ग्रामे मधुमधुपवर्णश्च जयकृन्न शस्तो योऽतोऽन्यः कृशतनुरवः खञ्जचरणः । कुक्कुटी च मृदुचारुभाषिणी स्निग्धमूर्तिरु- चिराननेक्षणा । सा ददाति सुचिरं महीक्षितां श्रीयशोविजयवीर्यसम्पदः” । तन्मांसगुणा भावप्र० उक्ता यथा “कुक्कुटो वृंहणः स्निग्धो वीर्य्योष्णोऽनिलहृद्गुरुः । चक्षुष्यः शुक्रकफकृत् वल्यो वृष्यः कषायकः । वातपित्तक्षयवमिविषमज्वरनाशनः” । अभक्ष्यप्रकरणेग्राम्यकुक्कुटस्याभक्ष्यत्वमाह मनुः “छ त्राकं विड्वराहं च लसुनं ग्राम्यकक्कुटम्” २ तृणोल्कायां (उको) ३ कुक्कुभखगे च ४ वह्निकणे स्कुलिङ्गे हेम० । स्वार्थे क तत्रार्थेषु मेदि० । “शूद्रजातोनिषाद्यां तु स वै कक्कुटकः स्मृतः” मनूक्ते निषादीजाते शूद्रपुत्रे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2063-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुक्कुटः, पुं स्त्री, (कुक् + सम्पदादित्वात् क्विप् । कुका आदानेन कुटतीति । कुट + कः ।) पक्षि- विशेषः । कुकुडा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कृकवाकुः २ ताम्रचूडः ३ चरणायुधः ४ । इत्य- मरः । २ । ५ । १७ ॥ कालज्ञः ५ नियोद्धा ६ विष्किरः ७ नखरायुधः ८ ताम्रशिखी ९ । इति जटाधरः ॥ रात्रिवेदः १० उषाकरः ११ वृताक्षः १२ काहलः १३ । इति शब्दरत्नावली ॥ दक्षः १४ यामनादी १५ शिखण्डिकः १६ । तन्मांस- गुणाः । (यथा, भावप्रकाशे । “कुक्कुटो वृंहणः स्निग्धो वीर्य्योष्णोऽनिलकृद्गुरुः । चक्षुष्यः शुक्रकफकृद्बल्यो रूक्षः कषायकः ॥ आरण्यकुक्कुटः स्निग्धो वृंहणः श्लेष्मलो गुरुः । वातपित्तक्षयवमिविषमज्वरनाशनः” ॥ अरण्यकुक्कुटमांसगुणाः । हृद्यत्वम् । श्लेष्म- हरत्वम् । लघुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ रूक्ष- त्वम् । कषायत्वम् । स्वादुत्वम् । शीतलत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ ग्राम्यकुक्कुटमांसगुणाः । स्नि- ग्धत्वम् । वातहरत्वम् । दीपनत्वम् ॥ गुरुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ बलकारित्वम् । उष्णत्वम् । मधुरत्वञ्च । इति राजवल्लवः ॥ * ॥ निषादपुत्त्रः । शूद्रपुत्त्रः । तृणोल्का । कुक्कुभपक्षी । इति मे- दिनी ॥ वह्निकणः । इति हेमचन्द्रः ॥ (आसन- विशेषः । यथा हठयोगदीपिकायाम् । १ । २३ । “पद्मासनन्तु संस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ । निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थं कुक्कटासनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुक्कुट" आता है (24)
वचर कुक्कुटकलाविक कुक्कुट । मुर्गापूर्णक मुर्गा । कुक्कुट । ताम्रचूड़शिखंडिक कुक्कुट । मुर्गाउषाकल मुर्गा । कुक्कुटकुर्कुट मुर्गा । कुक्कुटरात्रिवेद कुक्कुट । मुरगाचित्रवाज कुक्कुट । मुर्गानिशावेदी कुक्कुट । मुर्गाताम्रशिखी कुक्कुट । मुरगाविवृत्ताक्ष मुर्गा । कुक्कुट । विवृताक्षकावुक कुक्कुट । ताम्रचूर्ण । मुरंगातमचुर पु † संज्ञा पुं॰ मुरगा । कुक्कुटमुरगा एक प्रसिद्ध पालतू पक्षी । कुक्कुटयामनादी मुर्गा । कुक्कुटअग्निचूड अग्नि के समान लाला शिखावाला पक्षी । कुक्कुट । अरुणचूड़विवर्तिताक्ष आँख घुमानेवाला, मुर्गा । अरूण- शिखा । कुक्कुटशूलिक खरगोश । खरहानिशाकर चंद्रमा । शशि । चाँदकुंभकार एक संकर जाति । कुम्हार । विशेष—ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार इस वर्णसंक…दीर्घनाद जिससे भारी शब्द निकले । जिसकी आवाज दूर तक फैलेविवृताक्ष विशाल नेत्रवाला । बड़ी आँखोंवालाकुलंग वह पक्षी जिसका सिर लाल और बाकी शरीर मटगैंले रंग का होता है । इसकी गरदन…पुच्छी पुँछवाला । दुमदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬