🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृष्ट
kṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जोता हुआ खेत (2.9.9) सीत्य · हल्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृष्ट वि॰ [सं॰]
१. जोता हुआ । हल चलाया हुआ । उ॰—उसे उचित है कि कृष्ट भूमि पर न रहे ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ १३३ ।
२. खींचा हुआ । घसीटा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्ट mfn. drawn &c. (ifc.), Ragh.; Śak. &c.
ploughed or tilled (ifc.), Pañcat. &c.
कृष्ट (अस् or अम्), m. n. cultivated ground, ŚBr. v
कृष्ट (अस्), m. ‘lengthened’, N. of a particular note (in music), TPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (306,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्ट a. [कृष् कर्माणि क्त] 1 Drawn, pulled, dragged, attracted &c. --2 Ploughed; Pt. 1. 47. --Comp. --उप्त a. sown on cultivated ground. --पच्य, --पाक्य a. {1} ripening in cultivated. ground; cf. अकृष्टपच्य. {2} cultivated. --फलं the product of a harvest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्ट त्रि० कृष--कर्म्मणि क्त । १ कृतकर्षणे क्षेत्रादौ “कृष्टजा- नामोषधीनां जातानां च स्वयं वने” मनुः कृष्टपच्यः भावे क्त । २ कर्षणे न० “न प्रदाप्यः कृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्” या० । ततः दृढा० भावे इमनिच् ॠतोरः । क्रष्टिमन् कृष्टत्वे कर्षणे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्टं, त्रि, (कृष्यते यत् तत् । कृष् + कर्म्मणि क्तः ।) कृष्टक्षेत्रम् । चसा क्षेत् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सीत्यम् २ हल्यम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ८ ॥ (यथा, मनौ । ११ । १४५ । “कृष्टजानामोषधीनां जातानाञ्च स्वयं वने” ॥ भावे क्तः । कर्षणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-180-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृष्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें