🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:40:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृष्टि
kṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृष्टि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] विद्वान् पुरुष [को॰] ।
कृष्टि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. खींचना । आकृष्ट करना ।
२. खेत जोतना । खेत कमाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्टि अयस्, f. pl. (once only sg. RV. iv, 42, 1) men, races of men (sometimes with the epithet मानुषीस् [i, 59, 5 and vi, 18, 2] or नाहुषीस् [vi, 46, 7] or मानवीस् [AV. iii, 24, 3]; cf. चर्षणि; originally the word may have meant cultivated ground, then an inhabited land, next its inhabitants, and lastly any race of men; Indra and Agni have the N. राजा or पतिः कृष्टीनाम्; the term पञ्च कृष्टयस्, perhaps originally designating the five Āryan tribes of the Yadus, Turvaśas, Druhyus, Anus, and Pūrus, comprehends the whole human race, not only the Āryan tribes), RV.; AV.
कृष्टि (इस्), f. ploughing, cultivating the soil, L.
attracting, drawing, L.
‘harvest’, the consequences (कर्म-क्˚), Naiṣ. vi, 100
कृष्टि (इस्), m. a teacher, learned man or Paṇḍit, Hariv. 3588; SkandaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (306,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृष्टिः [कृष्-क्तिन्] A learned man. --f. 1 Drawing, attracting. --2 Ploughing, cultivating the soil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्टि पु० कृष--कर्त्तरि क्तिच् भावे क्तिन् वा । १ पण्डिते अमरः २ जनमात्रे निरु० “मानुषीणामेकः कृष्टीनामभवत् सहा- वा” ऋ० ६ । १८ । २ “विश्वानमत्त कृष्टयः” ऋ० ८ । ६ । ४ ॥ “कृष्टयः प्रजाः” भा० “कृष्टीनां विचर्षणिः” ऋ० ६ । ४५ । १६ ३ कर्षणे स्त्री० त्रिका० ४ आकर्षणे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2210,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृष्टिः, पुं, (कृषत्यन्तर्भुवं विद्यालोचनाभ्यासादि- भिरसौ । कृष् + कर्त्तरि क्तिच् बाहुलकात् तिर्वा ।) पण्डितः । इत्यमरः । २ । ७ । ६ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । १८ । २ । “वृहद्रेणुश्च्यवनो मानुषीणामेकः कृष्टीनामभवत् सहावा” ॥) कर्षणे, स्त्री । इति मेदिनी ॥ (कृष् + भावे क्तिन् । आकर्षणम् ॥ जनमात्रम् । इति निरुक्तम् । यथा ऋग्वेदे । ८ । ६ । ४ । “विश्वा नमन्त कृष्टयः” । “कृष्टयः प्रजाः” । इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-180-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें