🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुडूची
guḍūcī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुडूची संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गुरुच । गिलोय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुडूची f. Cocculus cordifolius, Suśr. i, 12; 25; 38; ii, 1, 126 (cf. कन्द-; ˚डची, ˚डुची.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (357,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुडु(डू)ची N. of a very useful medicinal plant, Cocculus Cordifolius (Mar. गुळवेल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0460-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुडु(डू)ची स्त्री गुड--रक्षणे बा० उ (ऊ) चट् ङीप् । स्वनामख्यातायां लतायाम् । तस्या उत्पत्तिगुणादिकं भावप्र० उक्तं यथा “हते तस्मित् सुरारातौ रावणे बलगर्विते । देवराजः सहस्राक्षः परितुष्टोऽति राघवे । तत्र ये वानराः केचिद्राक्षसैर्निहिता रणे । तानिन्द्रो जीवयामास संसिच्यामृतवृष्टिभिः । ततो येषु प्रदेशेषु कपिगात्रात् परिच्युताः । पीयूंषविन्दवः पेतुस्तेभ्यो जाता गुडू- चिका । गुडूची मधुपर्णी स्यादमृताऽमृतबल्लरी । छिन्ना छिन्नरुहा छिन्नोद्भवा वत्सादनीति च । जीवन्ती तन्त्रिका सोमा सोमवल्ली च कुण्डली । चक्रलक्षणिका धीरा विशल्या च रसायनी । चन्द्रहासी वयस्था च मण्डली देवनिर्मिता । गुडूची कटुका तिक्ता स्वादु- पाका रसायनी । संग्राहिणी कषायोष्णा लघ्वी बल्याऽग्निदीपनी । दोषत्रयामवृड्दाहमेहकासांश्च पाण्डु- ताम् । कामलाकुष्ठवातास्रज्वरक्रिमिवमीन् हरेत् । प्रमे- हश्वासकासोर्शःकृच्छ्रहृद्रोग्वातनुत् ।” तत्कल्कगुणाः “अमृतायाः कृतं चूर्णं वाससा परिशोधितम् । पृथक् षोडश भागा स्युर्गुडमाक्षिकसर्पिषाम् । यथाग्नि भक्षवेदेतन्नरो हितमिताशनः । नास्य कश्चित्- भवेद्ध्याधिर्न जरा पलित न च । न ज्वरा [] विषमा नैव मेहोनानिलरक्तकम् । न च नेत्रगता रोगाः परमेतद्रसायनम् । मेधाकरं त्रिदोषघ्नं प्रयोगा दस्य बुद्धिमान् । जीवेद्वर्षशतं साग्रं यथैवादितिजा स्तथेति” । तत् पत्रगुणाः “गुडूचीपत्रमाग्नेयं सर्वज्वरहरं लघु । कषायं कटुतिक्तञ्च स्वादुपाकं रसायनम् । बल्यमुष्णञ्च सङ्ग्राहि हन्याद् दोषत्रयं तृषाम् । दाहप्रमेह- वातास्रकामलाकुष्ठपाण्डुताः” । “गुडूची कटुका लघ्वो स्वादुपाका रसायनी । संग्रा- हिणी कषायाष्णा बल्या तिक्ताग्निदोपिनी । कामला कुष्ठवातास्रज्वरपित्तक्रिमीन् जयेत् । घृतेन वातं सहसा- विवन्धं पित्तं सिताढ्या मधुना कफञ्च । वातास्रमेरण्डक तैलमिश्रा शुण्ठ्यामवातं शमयेद्गुडूची” वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2600-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुडूची, स्त्री, लताविशेषः । गुलञ्च इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । वत्सादनी २ छिन्नरुहा ३ तन्त्रिका ४ अमृता ५ जीवन्तिका ६ सोम- वल्ली ७ विशल्या ८ मधुपर्णी ९ । इत्यमरः ॥ गुडची १० । इति भरतः ॥ कुण्डली ११ चक्र- लक्षणा १२ । इति रत्नमाला ॥ अमृतवल्ली १३ ज्वरारिः १४ श्यामा १५ वरा १६ सुरकृता १७ मधुपर्णिका १८ छिन्नोद्भवा १९ अमृतलता २० रसायनी २१ छिन्ना २२ सोमलतिका २३ भिषक्प्रिया २४ कुण्डलिनी २५ वयःस्था २६ नागकुमारिका २७ छद्मिका २८ चन्द्रहासा २९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अमृतवल्लरी ३० सुधा ३१ जीवन्ती ३२ सोमा ३३ चक्रलक्षणिका ३४ वयस्या ३५ मण्डली ३६ देवनिर्म्मिता ३७ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । स्वादुपाकित्वम् । रसायनत्वम् । संग्राहित्वम् । कषायत्वम् । उष्ण- त्वम् । लघुत्वम् । बल्यत्वम् । अग्निदीपनत्वम् । दोषत्रयामतृड्दाहमेहकासपाण्डुकामलाकुष्ठ- वातास्रज्वरकृमिवमिनाशित्वञ्च । इति भाव- प्रकाशः ॥ गुरुत्वम् । वीर्य्यदातृत्वम् । भ्रम- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ रक्तपित्त- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ अस्याः पत्रस्य गुणाः । आग्नेयत्वम् । सर्व्वज्वरहरत्वम् । लघु- त्वम् । कषायत्वम् । कटुत्वम् । स्वादुपाकित्वम् । रसायनत्वम् । बलकारित्वम् । उष्णत्वम् । संग्राहित्वम् । त्रिदोषतृष्णादाहप्रमेहवाता- सृक्कामलाकुष्ठपाण्डुतानाशित्वञ्च । इति भाव- प्रकाशः ॥ घृतयुक्ताया वातनाशित्वम् । गुड- युक्तायाः पित्तनाशित्वम् । मधुयुक्तायाः कफ- नाशित्वम् । एरण्डतैलयुक्ताया उग्रवातास्र- नाशित्वम् । शुण्ठीयुक्ताया आमवातनाशि- त्वम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ [] अस्या उत्पत्तिर्यथा, -- “अथ लङ्केश्वरो नाम्ना रावणो राक्षसाधिपः । रामपत्नीं बलात् सीतां जहार मदनातुरः ॥ ततस्तं बलवान् रामो रिपुं जायापहारिणम् । बलं वानरसैन्येन जघान रणमूर्द्धनि ॥ हते तस्मिन् सुरारातौ रावणे बलगर्व्विते । देवराजः सहस्राक्षः परितुष्टोऽपिं राघवे ॥ तत्र ये वानराः केचिद्राक्षसैर्निहता रणे । तानिन्द्रो जीवयामास संसिच्यामृतवृष्टिभिः ॥ ततो येषु च देशेषु कपिगात्रात् परिच्युताः । पीयूषबिन्दवः पेतुस्तेभ्यो जाता गुडूचिका ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (गुडूचीघृतम् । यथा, -- “गुडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं घृतं शृतम् । हन्ति वातं तथारक्तकुष्ठं जयति दुस्तरम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातरक्ताधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-335-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गुडूची" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें